ТАТ РУС ENG LAT
Gabdulla Tukaynıñ danlıklı “Şüräle”sen bügen dönyanıñ unbiş millät balası ukıy ala. Tatar şagıyreneñ älege äsären xäzer garäp balaları da ukıy ala....

Rawil FÄYZULLİN Tukay turında…

Ülemsezlek simvolı

(Ul — mönbär täräzäbez)

Bez yäşägän ğasırnıñ başınnan axırına qadär (alğa taba da, bu xäl, hiçşiksez, şulay däwam itäçäk) xalıq Tukaynı olılıy, böekli, inde ällä niçä buın aña iman kiterep, küñelen tügä. Ni öçen? Xikmät närsädä?

Här millät, här xalıq–qawemeneñ isäbe-sanına, cireneñ zurlığı-kiñlegenä, ütkän yulınıñ ğomumtarixta ni däräcädä berketelep qaluına karamastan, Qoyaş astında tulı xoquqlı yäşäwen raslarğa häm kiläçäktä dä Cir yözendä layıklı urını barlığına häm bulaçağına däğwa qıla. Şunı Tarix aldında, bütän xalıq-illär aldında raslar öçen Aña tayanır noqtalar, inandırğaç dälillär, ruxi genetik potensiäne kürsätä alırlıq şäxeslär, böek zatlar kiräk.

Zamanında miña baytaq xalıqlarnıñ böek sanalğan şäxeslärenä bağışlanğan tantanalarda qatnaşırğa turı kilde. Ruslarnıñ — Puşkin, qazaqlarnıñ — Abay, latışlarnıñ — Raynis, uqrainnarnıñ — Şewçenqo, äzärilärneñ — Fizuli, töreklärneñ — Yunıs Ämrä, qırğızlarnıñ — Toktogul, çuaşlarnıñ — İvanov bäyrämnäre… Tatar ädäbiätı wäkile bulıp bu yubileylarda çığışlar da yasadım. Feyerverklı räsmi tantanalardan soñ yalğız qalğaç, küñelgä törle uylar da kilgäli ide. Ni öçen bu şäxeslärgä, päygambär kürep tabınalar da, alarnı ilah küklärenä kütärälär soñ äle? Yarıy, ğomer kiçep zur icat qaldırğannar. Läkin bit alar monnan fälän yöz yıl elek bulğan biekleklär. Ni öçen alar bezneñ öçen, kiläçäk öçen gel ölge bulırğa tieş soñ äle? Härkemneñ üz yoldızı digändäy, iñ äwwäl, alar üz xalıqlarınıñ ğazizläre, nigä alarğa böten dönya baş iärgä tieş? Östäwenä, adäm zatı bulıp yäşäw räweşe buyınça, ber genä qaläm iäseneñ dä Tukay yäki Şevçenkonıñ, Mäğärri yäki Dostoevskiynıñ şäxsi tormış-xäyätta kiçergännären qabatlarğa telägänen işetkänebez yuq… Ämma… ğomer kiçkän sayın, yafraqları qoyılğan urmanda yıraqtağı ağaç siluetları da açığraq kürengän sıman, yäşlektäge öermäle uylar tınıp-utırıp qalğaç, fikerlär dä üzgärä töşte. Kiräk ikän, bik kiräk ikän ütkän zamannıñ qabatlanmas Zatları! Çönki, alar — Böek! Busı — ber. Ä här Böek şäxes ul — ğomumkeşelek xäzinäse. Ägär Böek bulsañ:

Neçkä canlı, çın imanlı bulıp tuuıñ kiräk.
Şatlıq-qayğıñnı añlarlıq cirlek buluı kiräk.
Şağir bulsañ, Dönya öçen dawıñ, yanuıñ kiräk.
Yanuıñnı küp xalıqlar kümäk tanuı kiräk.

İkençedän, yuğarıda äytelgänçä, millätne millät itep raslar öçen kiräk alarnı olılaw. Üzeñne üz milläteñ balası itep, Keşe itep toyar öçen kiräk ikän! Şulay bulmasa, üzlären zur millät itep dönyağa tanıtqan, tarixta tirän ez qaldırğan millätlär, äytik, almannar üzläreneñ Gete, Şiller, inglizlär — Şekspir, Bayron, ispannar — Servantes, ital’yannar — Danteların şulay planeta masştabında kütärmäslär ide. Boları — Ğaräp sivilizatsiäsennän. Ä Şäreq dönyasınnan küpme böek isemnärne atap bulır ide!

Bilgele xaqiqat: kütärerdäyne genä, bulğannı ğına kütärep bula. Maqsat quyıp çöyar öçen mäğlüm massa-awırlıq kiräk. Qoş mamığın ırğıtıp bulmıy. Anı cil qaya teli, şulay örep yörtäçäk. Ruxi sabantuyda yaña buınnar kiläçäkkä alıp barır öçen Ülemsez İcat bulu farız. Ülemsezlek turında uylanırğa bezneñ öçen Tukay — iñ qulay misallarnıñ berseder.
Ülemsezlek — böek mäğnägä iä süz. Ul, möğayın, Keşelek xıyalınıñ iñ biek noqtasıdır. Ülemsezlek yulın berkem dä täğäyen genä kisterep kürsätä almas. Yuqsa, äkiätlärdä Äbelxayät suın ezlämäslär, Fawstlar aldanmas, Läylä-Mäcnünnär xarap bulmas, Ğaysä päygambärlär qadaqlanmas, fidaqar’lär utlarğa taşlanmas ide… Şulay da, bez añlağan asılında, Ülemsezlek yulına barunıñ qayber töp nigez prinsipları bar ul: ul — zamannıñ çın mäğnäsendäge ğadel häm ziräk balası bula aludan, yäğni, dävereñneñ töp problemaların çişü üzägendä buludan, üz xalqıñnıñ mänfägat’lären qayğırtudan (Waqıt ğalicänäpläre közgesendä här xalıqnıñ üz xälläre), kiläçäkne anıq kürä aludan ğibarät. Tukay — minemçä, bu prinsiplarnıñ hämmäsenä dä turı kilgän şağir.

Xalıq küñeleneñ tağın ber yağın onıtmıyk: dönyalıqtan päygambärlärçä yäşli yanıp kitü — mäñgelekkä barunıñ täğäyen ber ışanıçlı yulı. Bezneñ xalıq yäşli faciğale ülemgä duçar bulğan qızğa yäki yegetkä tikmägä genä cır-bäyetlär çığarmağan. Tukay bu yaqtan da Ülemsezlek kodeksına bik turı kilä.

Häm, nihayät, ber Böek zatnı tanu, anıñ oluğlığın bäyäläw öçen, çorına layık zamandaşları buluı, ilahi ruxnı kiläçäktä dä saqlap, olılap baru öçen onıqları kiräk — yaña buınnarnıñ tuuı kiräk. Sanduğaç tawışın ayırır öçen bixisap qoş sayrawın toyu-belü kiräk… Bu cähättän dä Tukay bäxetle şäxes. Çönki anıñ icat çorı ğacäyep dävergä — xalqıbıznıñ ğasır başındağı oluğ kütäreleş-renessans çorına turı kilä. Xalıq böeklegeneñ ruxi mayaqların tögäl açıqlaw, barlaw zamanı ul. Annan soñraq däver buınnarı ruxi bieklekne tanu, bäyäläw buyınça tağın da zirägräk buldılar — Tukaynı böek itep tanıp, anı kiläçäkkä ilttelär. Ni genä dimik, bu oçraqta böeklekneñ töp säbäpçese, älbättä, Tukay üze, ğacäyep icatı, XX yöz başında Rossiä kiñleklärendä şağirlärdän berdänber diärlek unikal’ şäxes bit ul. Yätim üsep, däwlät uqu yortları kürmiçä tärbiälänep, bik az ğomer yäşäp, yätimlek häm yalğızlıq kiçerep, biş-altı tomlıq mäñgelek äsärlär yazğan icatçı dip ul çorda tağın kemne atap bula soñ?

Xäyer, üz bähäsen Tukay üze dä yaxşı belgän. Bu cähättän keçkenä genä lirik çigeneş. 1974 yılnıñ iyunendä Mixaylovskoeda Puşkin bäyräme ütkän könnärdä quyın däftäremä mondıy yullar yazılğan:

                      Mixaylovskoeda

Yoldız, Qoyaşlarnı kürmi torıp, niçek belmäk kiräk bu Aynı!
Min, Puşkinnıñ torğan ciren kürep, böeklegen toydım Tukaynıñ.

Häm, nihayät, bu kereş süzne yazğan çaqta, yänä ber märtäbä Tukay tomlıqların aqtarğanda, anıñ «Puşkin wä min» digän şiğırendäge mondıy süzlärgä yulıqtım:

…Şunda da kürmim üzemne hiç tä Puşkinnan tübän;
Tuğrı küz salsañ eşenä — ul üze minnän tübän!

Min beräwne dä tübän yä yuğarı sanarğa telämim. Ämma — süz äytelgän!

İnde şağirneñ 100 yıllığına çıqqan kitap turında. Aña yözgä yaqın avtornıñ Tukayğa bağışlanğan şiğri äsärläre tuplanğan. Ğomumän, Tukay xaqında şiğır yazmağan ber genä tatar şağire barmı ikän? Ul ğına da tügel, başqa xalıq şağirläre, ädipläre dä anıñ turında üzläreneñ ixlas fikerlären äytep qaldırğannar, şiğırlär icat itkännär. Şularnı tuplap 1976 yılda, tözüçe bularaq, «Tukayğa çäçäklär» digän ber cıyentıq çığaruda qatnaşqan idem. Menä 20 yıllap ğomer ütkäç yänä ber kitap. 20 yıl eçendä Tukayğa bağışlap yazılğan şiğırlär niqadär işäygän! Alarda inde yaña tösmerlär, kiläçäkkä töbälgän yaña motivlar. Elek yazılğan äsärlärdä «sünde yoldız», «qaldırdı üksez milläten», «hämmäbezgä sin äräm» kebek täğbirlär östenlek itsä, soñğı çorlarda «Tukay bezneñ belän», «Sin yäştäş tä, zamandaş ta», «Tukay ülemsezlegen sin ozaytırğa burıçlı», «Min Tukayğa baram» kebek kütärenke ruxlı yullar xas.

Äye, bezneñ xalıq ta qoyaş astında üzenä urın dawlıy. «Bezneñ millät ülgänme, ällä yoqlağanmı?» digän soraw, şöker, xäzer yuq inde! Uyanıp torıp basqaç, nişlärgä? Niçek xäräkät itärgä? Menä töp toyğı — xis-uy! Ternäklänep, üz xaqıñnı dawlaw çorında — Tukay icatı üze ber tayanıç! Üzañı uyanğan xalıq wäkilläre, bu oçraqta şağirlär, Tukayğa bağışlanğan şiğırläre aşa üzläreneñ iñ mökatdäs, iñ izge idealların açıqlıylar şikelle. Ul — yuğalğan Däwlätçelegebezne qaytaru. Ul — Dönyanıñ irekle xalıqları ğailäsendä bulu. Bu xıyal-maqsatqa ireşü yulında Tukay üze ber yulkürsätkeç, üze ber täräzä. Bez şul mönbär täräzä aşa, küzlärebez yäşle bulsa da, qoyaş yağına taba qarıybız. Kitapqa kergän şiğırlär dä bu süzlärne raslıy dip uylıym.

1995, dekabr’.

 
(Çığanaq: Rawil Fäyzullin. Saylanma äsärlär. 4 tom. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 1998. – 384 bit)


 

Kommentariy yazarga


*