ТАТ РУС ENG LAT
Gabdulla Tukaynıñ danlıklı “Şüräle”sen bügen dönyanıñ unbiş millät balası ukıy ala. Tatar şagıyreneñ älege äsären xäzer garäp balaları da ukıy ala....

Azat AXUNOV Tukaynıñ kara savıtı


1913 elnıñ 4 aprele… Bu könne Klyaçkin şifaxanäse yanında gavam diñgeze çaykala. Biregä un meñgä yakın keşe böek şagıyr belän xuşlaşırga kilä. Tukaynıñ üleme böten xalıknı kuzgata, magnit kebek törle keşelärne tarta. Korılık ertkıçlarnı häm alarnıñ korbannarın ineş yanında yözgä-yöz kitergän kebek, monda da şagıyrgä tabınuçılar da, anı küralmauçılar da cıela. Tukaynı kümgän könne barlık tatar kitap kibetläre dä yabıla. Tatar mäktäplärendä däreslär ütkärelmi. Kümü prosessiyase bargan çakta uramnar xalık belän tula, tramvaylar yörüdän tuktıy. Tatar basmalarına kaygı urtaklaşkan xatlar häm telegrammalar agıla. Mäsälän, Irınburda çıga torgan «Vakıt» gäzitendä genä dä ul könnärdä ilneñ törle poçmaklarınnan kilgän ber koçak xat tuplana. Tukaynıñ üleme turında xäbär kilgännän soñ, ike-öç kön ütkäç, Irınburdagı kitap kibetläre kiştälärennän anıñ barlık cıentıkları da yukka çıga. Kitap säüdägärläre ömetsezlektän şagıyrneñ nindi dä bulsa cıentıgın tabu ue belän Kazanga telegrammalar suga.
Bez keşene isän çakta bäyali belmibez. Ülgännän soñ gına aña tabınabız, ul böek häm alıştırgısız keşe ide dip söyli başlıybız.
Ülärenä ber el kala Gabdulla Tukay Sankt-Peterburgta bula. Ul gomer bue şuşı şähärgä kilergä omtıla. Ni disäñ dä, bu kala üze bik nık yaratkan Puşkinnıñ tugan şähäre, Rusiyaneñ başkalası bit. Şagıyr üzen şuşı ilneñ çın patriotı dip isäplägän.
Sankt-Peterburgta G.Tukay tanılgan din belgeçe, Islam dine reformatorı Musa Bigiev fatirında tuktala. Sovet ädäbiyatında M.Bigiev tatar şagıyren tieşle däräcädä kunak itüne oeştıra almagan şäfkatsez ber zalim itep kürsätelde. Älbättä, ul çorda din belgeçe turında kara buyaular belän genä yazalar ide şul. Çınında, şagıyrne başkalaga Bigiev üze çakırgan häm Tukaynı Finländiyadä dävalau öçen akça cıya’başlagan. Gailäseneñ işle buluına häm moxtaclık kiçerüenä karamastan, ul şagıyrne üz öenä urnaştıra häm xätta Tukayga üz divanın birä, ä üze idändä yoklıy.
Ämma tatar şagıyreneñ xolkı bik törtmäle bula… Ul nizag öçen säbäpne üze ezli. Xäer, anı añlarga mömkin. Yatim balaçak, yalgızlık, Peterburgnıñ dımlı klimatında köçäep kitkän tuberkulez avıruı… Ozaklamıy ul öygä kaytırga cıena. Şagıyrneñ kitüe xörmätenä saubullaşu kiçäse oeştırıla. Ul Tukayga ille sum akça salıngan adres tapşıru belän tämamlana. Tanılgan ädäbiyat belgeçe Ibrahim Nurullin yazgança, yulga çıgar aldınnan Tukay yanına ukıtuçıları citäkçelegendä biş ukuçıdan torgan delegasiya kilä. Kız balalar yaratkan şagıyrlärenä xäerle yul teli häm çäçäk bäyläme tapşıra, ä malaylar bronzadan yasalgan kara savıtı büläk itä. Kara savıtınıñ askuymasında au ete utıra, ä yanäşäsendä zur eşläpä belän kaplangan auçı kieme häm anıñ koralı kuelgan.

Tukay älege büläk belän bik gorurlangan. Anı saylap aluçılar Tukaynıñ käefe yaxşı çakta «Peçän bazarı yaxüdyaña Kisekbaş» poemasınnan:
Yögerälär aldı-artlı ber kötü
Käkre koyrıklar! — kaya Başnı citü!
digän yullarnı kabatlarga yaratuın belgän.
Şagıyr bu oçraşudan bik kanägat kala. Balalar kaytıp kitkännän soñ, urındıknı karavatka yakınrak kiterep bik ozak kara savıtı belän yuana.
Äye, Tukay küñele belän härçak bala bulıp kalgan. Şagıyr kuzna uenın aeruça nık yaratkan. Uramda çır-çu kilep kuzna uynauçılarnı kürsä, ul böten eşlären taşlap balalar yanına aşkıngan. Küräseñ, alar belän aralaşu anıñ küñelenä xuş kilgän. Härxäldä, uen vakıtında anı mägnäsez soraular birep beräü dä tinterätmägän.
Bala vakıtta uk Tukay Taşayak (xäzer Yarminkä mäydanı) yarminkäsenä barırga häm bäxetle balalarnıñ agaç kämitlärdä äylängänen küzätergä yaratkan. Anı tärbiyagä algan keşelär Gabdullanı yaratsalar da, mondıy «vak-töyak» öçen akçaların sarıf itärgä kızgana. Tanılgan şagıyr bulıp citeşkäç, Tukay biregä eş kilä häm älege kämittä xäldän taygançı äylänä…
Bakırdan yasalgan spaniel xucasız kala… Turılıklı et äle haman da böek tatar şagıyre turındagı istälekne saklıy. Kara savıtı gadi genä ber äyber bulsa da, Tukaynıñ böeklegen olılagan här keşe öçen kıymmätle xäzinä bulıp isäplänä.
Ä kara savıtı şunnan soñ kaya kitkän disezme? Ul 1945 elga kadär Tukay belän yakınnan tanış bulgan häm üze dä şigırlär yazgan Mahruy Mozaffarova gailäsendä saklangan. Anıñ kiyave Äxmät Urmançiev «Yalt-yolt» satira jurnalına möxärrirlek itkän, ä Gabdulla Tukay älege basmanıñ cavaplı särkatibe bulıp eşlägän. Şagıyrneñ ülemennän soñ, anıñ şäxsi äyberläre, şul isäptän kara savıtı da Urmançievlarga kilep kerä. Mahruy Mozaffarova 1945 elda vafat bula. Äniseneñ vasıyaten ütäp, Däülät büläge iyase Mansur Mozaffarov kara savıtnı SSSR Fännär akademiyase Kazan filialınıñ Tel, ädäbiyat häm tarix institutına tapşıra. Küpmeder vakıttan soñ älege kara savıtı TR Milli muzeenda kıymmätle yadkyar bulıp saklana başlıy.

 

(Çıganak: Idel, â„–4, 2008.)

Kommentariy yazarga


*