ТАТ РУС ENG LAT
Gabdulla Tukaynıñ danlıklı “Şüräle”sen bügen dönyanıñ unbiş millät balası ukıy ala. Tatar şagıyreneñ älege äsären xäzer garäp balaları da ukıy ala....

Raşat NIZAMIEV Tukay belän oçraşular

Kükrägemdä minem şigır utım saumı?
Kütäräm min, kart bulsam da, avır taunı;
Küñelemdä kön haman ayaz — haman da yaz:
Şagıyr küñelendä kış bulmıy da kar yaumıy.
G.Tukay

 
Gabdulla Tukay muzeenıñ vizit kartoçkası:
Muzey, xökümät kararı belän, şagıyrneñ tuuına 100 el tulu uñaennan 1986 elda açıldı. Ul Iske Tatar bistäsendä, XIX gasır arxitektura ürnäge — kupes yortında urnaşkan. Xalıkta bu binanı «Şamil yortı» bularak belälär. Biredän kul suzımı gına cirdä — elekke «Şärık» klubı, «Bolgar» häm «Amur» nomerları görläp torgan.
Muzey fondında barlıgı 1201 eksponat saklana.
Kürgäzmä häm ekspozisiya zalları 630,2 kv. metr mäydannı täşkil itä.

Rämis Kıyam ulı AYMÄTOV, şagıyr, muzey direktorı:
— Bügen tatar ileneñ yöräk tibeşe bulgan Kazanda Tukay xäteren saklauçı izge urınnarnıñ iñ soñgısı, mögaen, şagıyrneñ ädäbi muzee gına kalgandır. Muzey üzeneñ 25 ellık tarixında Tukay öçen, gomumän, xalık öçen laeklı xezmät itte. Ä xäter utravı bügenge kön taläplärenä cavap biräme? Kiläçäktä anı nindi üzgäreşlär kötär? Bügen böten törki galäm şagıyr iseme belän şaulaganda küñelne änä şundıy uylar da biläp ala.


 

***

Tukay icatı. Tukay dönyası.
Bezneñ äle bu dönyanı haman da kolaçlap beterä alganıbız yuk. häm bu mömkin dä tügelder. Ellar uzgan saen Tukaynı bez nıgrak açabız, anıñ zurlıgın häm päygambärlegen açıgrak toyabız. Tukay bezgä haman saen nıgrak yakınaya, bez üzebez dä aña eşrak tartılabız. Şagıyrneñ ülemsezlegen, tatar xalkı öçen bägır kebek kiräk buluın, bälki, menä şunıñ belän dä añlatırgadır…
Ukıp karıyk: Tukaynıñ küp kenä şigırläre näk menä bügenge könebezgä, milli häm säyasi väzgıyatebezgä böten ruxı, barlık cepselläre belän täñgäl kilä. Şuña da anıñ icatı, şigri avazı kör yañgırıy häm xalık küñelendä teläktäşlek taba. Ul haman da bezneñ zamandaş.
Alay gınamı, (äüliyalek dip kenä äytü az bulır şikelle) anıñ päygambärlege publisistikasında da açık yarılıp yata. Süzebezne raslar öçen, äydägez, ike genä özekne ukıp kitik.
«Berençedän, bu Duma härber kiräkle eşlärgä katnaşa almas, ul ber eş turında xökem çıgaru yaki ber mäsäläne xäl itü öçen çakırılmıy, tik ber törle eşlär xakında üz fikeren söyläü öçen genä çakırıla».
«Fäkıyrlek, moxtaclık bik avır. Anı ciñeläytüçe yuk… Bu küz yaşlärenä, bu gönahsız adämnärneñ xurlıklı xälläreneñ barçasına şul sosial törkemnärneñ tırışmavı, kaygırtmavı häm keşeleksezlege säbäpter».
Sizäsezme: baymı yaki yarlımı ul, älege süzlärdä näk bügenge kön keşelärebez öçen tirän borçılu yata kebek. Monnan yöz ellar elek yazılgan süzlärdä-bügengeneñ dä açı xakıykate. Tukaynıñ tänkıyt ukları, osta märgänneke şikelle, «mişen»neñ kıl urtasına barıp kadala! Bügenge kaläm ähelläre öçen könläşerlek xäl tügelmeni bu?
Tabigatneñ ziräklegeme, ällä saranlıgımı-keşegä gomer digäneñ bik tä çikle, ülçäp kenä birelgän. Ul menä şuşı vakıt arasına sıyarga, keşelek tarixında üzennän bilgele ber öleş-küñel xäzinäsen kaldırıp kitärgä tieş. Gacäp xäl: Tukayga monıñ öçen nibarı egerme cide el vakıt citkän. (Vatan sugışında hälak bulaçak kompozitor Färit Yarullin da üzeneñ «Şüräle» baletın Tukay yaşendä tämamlıy).
…Tukay muzeena ayak baskanda küñelne iñ äüväle änä şundıy uylarnıñ biläp aluı tabigıy bulsa kiräk.

***

Şagıyrneñ muzee-asılda izge, tılsımlı yort. Anıñ här poçmagınnan bezgä Tukay küzläre karap tora sıman. Kayadır yakında gına şagıyrneñ ayak tavışları da işetelä kebek. Oşbu yazmanıñ iseme dä yukka gına «Tukay belän oçraşular» dip atalmadı.
Xıyalıbızda tarix pärdäseneñ ber çiten açıp karıyk bulmasa. Törle avıllar häm şähärlärne kiçep, 21 yaşlek Tukay 1907 elnıñ 10 oktyabrendä Uralskidan Kazanga kaytıp töşä. Aşkınıp kilüeneñ säbäben ul mäglüm ber şigırendä inde äytep, tägaenläp tä ölgergän «I Kazan! Därtle Kazan! Moñlı Kazan! Nurlı Kazan!» Şuşı uram häm poçmaklarda (elekke Ekaterin uramı) Tukay tormışınıñ Kazan çorı başlana. Jurnalist häm publisist bularak, ul Fatix Ämirxan citäklägän «Älislax» gazetasında, «Yalt-yolt» häm «Añ» jurnallarında eşli. 1910 elda çıga başlagan «Yalt-yolt» jurnalı belän gomereneñ soñgı könnärenä kadär diyarlek citäkçelek itä.
Muzeyda ekspozisiya häm kürgäzmä zalları eşli. Andagı baylık, xäzinä, eksponatlar — tañ kalırlık! Bolarnıñ bit berse dä küktän töşmägän yaisä tälinkägä salıp äzer kileş kiterep kuelmagan… Äytik, Tukaynıñ şäxsi äyberlären, bezneñ bäxetkä kürä dip äytik, şagıyrneñ zamandaşları yaisä tugannarı kaderläp saklıy belgännär… Muzeynıñ faktik häm bulaçak xezmätkärläre eksponatlar tuplauda, ekspozisiyalär tözüdä, remont-tözeleş häm restavrasiya yunäleşendä, tekstlar tözüdä, biredäge interernı näfisläp bizäü eşlärendä ifrat zur xezmät kuygannar…
Remont-tözeleş dimäktän, bu eşlärne dä aerım ber räxmät xisläre belän bilgeläp ütü urınlı bulır. Xikmät şunda ki, älege «Şamil yortı» (yagni elekkege osobnyak) moña kadär gadi ber kommunalka räveşendä yaşäp yatkan. Xökümätebez kararı belän bu yort Tukay muzee dip tägaenläp birelgäç tä muzeynı oeştıra başlauçılar meñ kvadrat metr bilämäsendäge tar bülmälärne häm çolannarnı yörep-karap çıkkannan soñ baştarak aptırap-yugalıp ta kalalar… Östävenä, 4-5 elga suzılırlık bu kolaçlı eşlärne başkarıp çıgar öçen äkiyati kıska srok birälär (Tukaynıñ 100 ellıgına ölgertergä kiräk!). Restavrator, proektçılar häm tözüçe-podryadçiklar belän eş itü, bäxäslär, alarnı üzara kileşterülär diseñme — bolar üzläre genä dä tulı ber «epopeya».
Süzne şuşında kıskartıyk, çönki älege mäşäkatle aylar-ellar xak&#30#305;nda TASSRnıñ Berläşterelgän muzee (bügenge Milli muzeynıñ ul çaktagı ataması) general direktorı Lyusiya xanım Väliena istäleklärendä täfsilläp yazılgan.
Üzemnän östäp şunı gına äytä alam: muzeynı oeştıru, bügenge maturlıgına kiterep citkerü öçen anıñ berençe direktorı Gosman Äkram ulı Xäbibullin da küp köç kuygan keşe. Ul-ikebez ber partada utırıp ukıgan klasstaşım, annarı Kazan däülät universitetında da biş el bue bergä belem estädek. Aspirantura tämamladı (kızganıç ki, arabızdan vakıtsız kitü säbäple, kandidatlık dissertasiyasen yaklarga ölgermäde). Oçraşkanda ul miña kaya-nindi xatlar yazıluın, däülät oeşmalarınıñ işegen küp şakırga turı kilüen, kıenlıklar, yokısız tönnäre turında zarlanıp tügel, gorurlanıp häm täfsilläp söyli torgan ide. Kiev, Ulyanovsk h. b. şähärlärgä yörüe, Leningradka barıp fototukımalar yullavı-bolar üzläre ber tarix.
Bulaçak muzey binasın rekonstruksiyaläüdä «Kazgrajdanproekt» institutı, «Kazremstroy» trestı, «Tatmebel» berläşmäse xezmätlären dä bilgeläp ütärgä kiräk. Gomumän, küp tarmaklı bu eşçänlektä turıdan-turı katnaşuçılarnıñ familiyalären sanap çıksak, ozın ber isemlek kilep çıgar ide. Bu oçrakta Ibrahim Nurullin, Nil Yuziev, Yaxya Abdullin, Nurmöxämmät Xisamov, Gali Xalit, Ilbaris Nadirov kebek ädip-galimnärebez isemnären atap kitü belän çiklänäbez.
Ap-ak kultıksalı baskıçlardan kütärelü belän bezne Tukaynıñ ike metr çaması bieklektäge ap-ak sını karşı ala (V. Rogojin häm R. Nigmätullina skulpturası). Ekspozisiya zalındagı materiallar bezgä şagıyrneñ balaçagı, äti-änise, Kuşlavıç, Kırlay, Öçile avılları, andagı küreneşlär häm tabigat turında söyli. Menä «Bäläkäy Apuş»nıñ ätise Möxämmätgarif mulla üz kulları belän yazgan metrika kägaze… Mulla yortı intererındagı fragmentlarnı küzdän kiçergändä andagı çalma-käläpüş, täsbix, şamail, kümer ütüge, ciz samavır, cidele lampa, kaurıy kaläm belän kara savıtların kürgäç, ireksezdän XIX gasır avıl yortınıñ ber poçmagına ayak baskanday xis itäseñ üzeñne.
1903-1913 häm annan soñrak ellarda Bertugan Kärimovlar basmaxanäsendä, «Gajur» näşriyatında garäp xärefläre belän basılgan dini kitaplar, Tukaynıñ küpsanlı şigır mäcmugaları kiştälärdä aerım urın algan.
Tukaynıñ Caektagı (Uralsk) tormışı şulay uk kiñ häm tulı yaktırtılgan. Keçkenä genä mäkalädä bolarnıñ barısın da kolaçlau-şärexläü mömkin tügel, bilgele, ber genä fotoräsemgä aerım tuktalıp kitik. Bu-Tukaynıñ Kamil Motıygıy belän töşkän suräte. Älege räsem küplärdä bäxäs tudırgan ide: mögallim, mäşhür cırçı, bay balası, evropaça yaxşı kiengän Kamil äfände fäkıyr genä şäkert belän fotoga töşmäs, yanäse. Tirängä kerep tormıyk, ämma ütä sizger häm küzätüçän Batulla «Säxnä» jurnalında (2005), bu, hiçşiksez, Tukay, dip yazıp-isbatlap çıktı. Anıñ isbatına, dälillävenä ikelänmiçä ışanırga mömkin.
Kazanda yaşägän ellarında Tukayga şaktıy säyaxät kılular nasıyp bula. Atap äytkändä, bolar-Tübän Novgorod, Mäkärcä yarminkäse, Petrograd, Troisk, Samara, Ufa, Ästerxan. Üpkäsendä tuberkulez çire buluına karamastan, ul icadi eşçänlegen dävam itä, kalämen kulınnan taşlamıy.
Tukaynıñ soñgı könnäre… Klyaçkin xastaxanäsendä töşerelgän 14 aprel, 1913 elnıñ tarixi fotosı… Soñgı räsem. Kulların baş artına kuep, ak mendärgä söyalep yatkan şagıyrneñ tirän küzlärendä sagış-moñsulıktan da bitär-iman nurı, eçke ber yaktılık, üzeneñ ülmäs kiläçägenä ışanıç tösmerläre nıgrak yarılıp yata. Anıñ üleme-yaşäüneñ, xalık küñelenä küçä barunıñ başı gına. Artkı planda Musinnarnıñ «Aziatskie obuvi» digän kibet vıveskası şäylänä… Xalık diñgez kebi cıynalgan. Tukaynı kümü märasime Yunısovlar mäydanında dävam itä…
Şagıyrneñ muzeyda saklana torgan şäxsi äyberläre-kara bärxet tübätäy, ürep yasalgan yul kärzine (ul şunı totıp Uralskidan Kazanga kaytıp töşä), Peterburgnıñ 200 ellıgı uñaennan çıgarılgan bokal räveşendäge kaläm savıtı, fayans tartmaçık (berençe gonorarınnan apası Gazizägä satıp alıngan büläk), kömeş yögertelgän töymä-zaponka, vafatınnan soñ alıngan gips bitlek-muzeydagı unikal eksponatlar! Bäyaläp betergesez bu yadkarlär bügenge köndä Tukaynıñ 125 ellık yubileena bagışlangan «Aşkınamın… mäñgelekkä» digän kürgäzmä belän dönya gizä.
Kürgäzmä zallarınıñ bersendä bez sınçılar yasagan agaç şürälelär, Tukaynı surätlägän tösle kartinalar, «Şüräle» baletı (Yaponiya, Amerika kıytgalarına xätle barıp citte ul), «Altın tarak», «Kisekbaş», «Kırlay simfoniyase»neñ afişaları belän dä tanışabız. Şagıyrneñ icatı küp kenä rässam häm kompozitorlarga änä şulay ilham birgän, bügenge zamanıbızda yaşi, üzeneñ ähämiyaten yugaltmıy.
Äytergä kiräk, Caekta, Kuşlavıç häm Kırlayda oeşkan muzeylar da Tukay istäleklären distä ellar bue kaderläp saklıy. Şunısı igtibarga laek: üzläreneñ eçke häm tışkı korılışı belän alar ber-bersen kabatlamıylar.
1976 elnı Kırlayda açılgan muzey ike ekspozisiyadän: memorial-könküreş häm ädäbi-näfis komplekstan tora. Soñgısı ataklı sınçı-rässamıbız Bakıy Urmançe proektı buença eşlängän. Şagıyr Kırlay turında: «Bu minem dönyaga iñ elek küzem açılgan urın»,-dip yazgan ikän, xakıykat, çınnan da, şulay. Kırlay urmanınnan, döresräge, xalık äkiyatlärennän kilgän Şüräle obrazı anıñ küñelen mäñgegä äsir itä. Sabıy çak täesirennän kilgän äkiyat kaharmanı xätta anıñ şäxsi gamälenä dä ütep kerä: arkadaş duslarına yazgan küp kenä xatlarına, mäkalälärenä häm äsärlärenä ul «Şüräle» dip imza kuyarga yaratkan. Ä inde yanäşädäge yanbakçaga, alleyalarga da «taşıp» çıkkan Şüräle teması, andagı agaç sınnar muzeyga tirän ber eçtälek birep tora. Kazandagı muzee kebek., mondagı Şüräle obrazınıñ da muzıkadagı, dekorativ-gamäli sängattäge, kitap grafikasındagı gäüdäläneşe açık çagılış tapkan.
Älbättä, bez äytep kitkän Tukay muzeylarınıñ härkaysı yañarışka, üseş-üzgäreş häm näfisäi bizäleşlären ör-yañadan karap çıguga moxtac. Alarnı zaman taläplärenä cavap birerlek yugarılıkka kütärü öçen oeştıru eşlärennän dä bitär akça, çıgımnar totu kiräk.
Şagıyrneñ Kazandagı muzeen yañartu, mädäni-küñel açu kompleksın tözü, anı yaña tema häm ekspozisiyalär belän baetunıñ eş planı bar. Läkin monısı inde — bütän tema.
Tukay kıska gına gomerendä yaşen bulıp yaşnäde! Anıñ yaşäü-yanuların barı şulay gına añlap häm añlatıp bula. Yaşen bit üzeneñ ber yaltıravı belän dä küklär galämen kolaçlıy ala. Şagıyr dä tatar galämendä änä şundıyrak kolaçlau, yaktırtu sälätenä iya buldı. Tukay dävam itä. Ul-bügen dä bezneñ arabızda, anıñ şigri avazı haman da xalık küñelendä yañgırıy.

(Çıganak: Kazan utları, â„–4, 2011)

Kommentariy yazarga


*