ТАТ РУС ENG LAT
Gabdulla Tukaynıñ danlıklı “Şüräle”sen bügen dönyanıñ unbiş millät balası ukıy ala. Tatar şagıyreneñ älege äsären xäzer garäp balaları da ukıy ala....

Ravil ÄMIRXAN Tukay çorı Kazanı


I Kazan şähre, torasıñ tauda zur şämdäl kebi,
Mäscedeñ, çirkäüläreñ häm çaslarıñ şämnär kebi.
G.Tukay

 
Bügenge Tatarstannıñ başkalası Kazan meñ ellar elek ük inde Ideldän cide çakrım eralıkta, şähärneñ tönyak häm öleşçä könçıgış tarafın «yuuçı» Kazansu buenda bina kılıngan. XX gasır başında ul Rossiya imperiyaseneñ ere şähärlärennän bulıp, iktisadi häm mädäni cähättän şaktıy alga kitkän töbäklärdän xisaplangan. Şähärneñ monnan yöz ellar çaması elekke küreneşe, älbättä, bügengedän şaktıy nık aerılgan. Äytik, yazgı taşu vakıtında Idel, üzeneñ yarlarınnan çıgıp, Kazansu belän kuşılgan häm barlık tübänleklärne kümep kitep, şähär divarlarına çaklı kilep citkän. Şähär bu vakıtlarda zur kül yarındagı kalkaga oxşap kala, ä anıñ könbatış öleşenä «sıengan» Bişbalta bistäse utrauga äylänä torgan bulgan. Tatarnıñ Yaña Bistäse dä näk şul uk xälgä tarıgan diyargä bula.
Kazannıñ üzäk öleşe bieklekkä urnaşkan, ä bieklekneñ üzen täşkil itkän kalkulıklar tezmäsenä şähärneñ kalgan öleşläre ukmaşıp utırgan. Bu kalkulıklar Kazannıñ tön häm könçıgış taraflarına zur-zur kıya bulıp baskıçlap töşkän, könyak häm könbatıştagıları isä, sözäklänä barıp, şähär kırıena taba tübänlekkä barıp totaşkan, yazgı taşu vakıtında bu cirlär tulaem su astında kala torgan bulgan.
Şähär tigez bulmagan ike: zurrak häm yaxşırak — tönyak-könçıgış öleşlärgä bülengän. Kaban küle häm Tübän Kabannı Kazansu belän totaştırgan Bolak artında, yagni keçeräk häm naçarrak öleştä kübesençä tatatrlar yaşägän. Ul vakıtlarda Tübän Kaban ilä ermak belän totaşkan Urta Kaban şähär kısalarına kermägän. Cäylären nık kibä torgan Bolak şaktıy tirän çokırdan akkan häm anıñ aşa karşı yakka çıgu öçen här uram turısında küperçeklär salıngan bulgan. Tübän Kabannıñ kiñlege 200 metr, ä anıñ belän Urta Kabannı totaştıruçı ermak 20 metr çaması täşkil itkän. Ermak östennän küper salınmagan. Şähärneñ könçıgış tarafı törle tiränlektäge erganaklar belän «kiskälängän», läkin Kirpeç sarayları yanındagı (xäzerge Kalinin uramnarı tiräse) zur upkınnı isäpkä almaganda, anda azmı-küpme xäräkät itärgä mömkin bulgan.
Kazannıñ könçıgış kırıena daça urını bulgan «Urıs Şveysariyase» (xäzerge M.Gorkiy isemendäge yal parkı tiräläre) yalganıp kitkän, annan könyaktarak, Perm yulında Novıe Klıki bistäse, Kirpeç saraylarınnan könyaktarak Ämät avılı urnaşkan. Urta Kabannıñ könçıgış yarında, Laeş yulı östendä Butırki bistäse, könbatış yarında Voskresenskoe avılı, Popovka häm Jirovka bistäläre cäelep yatkan. Alar şähärneñ könyak çitenä terälep diyarlek torgan. Kaladan könbatışta, ike çakrım eraklıkta, Bişbalta bistäse urnaşkan, ul şähär ilä damba belän totaşkan. Damba belän Kazansu arasındagı kiñlektä Kazan öçen sugışlarda (XVI gasır) hälak bulgannarga kuelgan häykäl urnaşıp, annarı bixisap vak alaçıklardan torgan böten ber bistä — «urman birjası» suzılıp kitkän. Bu töbäkçekne, gärçä çittäräk torsa da, şähärneñ ber öleşe dip sanagannar.
Kalanıñ könbatışında, Kazansunıñ uñ yak yarında Maloe Igumnovo, Bolşoe Igumnovo, Poraxovskaya, Kiziçeskaya, Grivka häm Kozya bistäläre tezeleşep utırgan. Bu bistälär kalkulıklarda urnaşkan, läkin alarnı urap algan iñküleklärne yaz köne su baskan, şul çorda keşelär köymälär yardämendä aralaşkan häm kön kürgän. Şähärneñ üz kısalarına isä, Akademiçeskaya, Arxangelskaya, Sukonnaya, Yaña Tatar bistäläre h.b. Kergän.
Şähärdän cide çakrımda Idelgä koya torgan Kazansunıñ kala tiräsendäge kiñlege 50 metr çaması bulgan. Anıñ arkılı 4 küper salıngan. 1) Kozya bistäsenä bara torgan yulda; 2) Yagodnıy bistäse yulında; 3) Zilant monastırena taba yunälgän timer yulda; 4) Maloe Igumnovo bistäsenä bara torgan yul östendä. Şunısın iskärtik, elga üzäne xäzerge kebek tügel, ä şaktıy bormalı bulgan (Kazan tiräsendäge 1956-1957 ellarda «tözelgän»). Kazansunıñ Idelgä koya torgan tamagı tiräsendä «Ustinskaya pristan» dip atalgan pristannar tezelep kitkän. Su astında kalganlıktan, yazgı taşu vakıtında alar eşlämägän. Bu vakıtta pristannar Bişbalta bistäseneñ könbatış tarafına küçerelgän, ä annan inde şähärgä yul salıngan. Pristannar töbägenä urnaşkan korılmalar (torak yortlar, traktirlar, kibetlär, ambarlar h.b.) öç rät bulıp tezelep utırgan häm Idelneñ tübän agımı buença ike çakrımnan artıkka suzılgan.
«Ustinskaya pristan»nan tış, Kazansu tamagınnan biş çakrım tübänräk tovar buşatu öçen maxsus «Bakaltay» pristane eşlägän häm iñkülek arkılı ütkän yul ilä Kazan belän totaşkan.
Mäskäü-Kazan timer yul vokzalı xäzerge urınında (elekke Mokraya uramında) bulıp, yak-yagına salıngan eş koralları häm deposı belän tulı ber kompleks täşkil itkän. Timer yul polotnosı stansiyadän şähärne Bişbalta belän totaştırgan dambaga başta parallel  räveştä diyarlek suzılgan, annarı borılış yasagan, soñınnan Bolşoe Igumnovo tiräsendä Kazansu arkılı salıngan küperdän çıgıp, könbatışka yul algan. Kazannan dürt çakrım eraklıkta «Poroxovaya» isemle berençe stansiya urnaşkan bulgan.1913 elga kadär, Kazan- Ekaterinburg yulı safka baskançı, Kazan-Mäskäü-Kazan timer yulınıñ iñ soñgı, çik punktı bulıp torgan.
XX gasır başında şähär räsmi räveştä bezneñ öçen gadzti sanalgan rayonnarga tügel, ä polisiya uçastoklarına (yaki çastlarga) bülengän. Barlıgı altı çast xisaplangan. Tatarlarnıñ töp öleşe 5 nçe, öleşçä 6 nçı çastlarda yaşägän. Xalık sanı  buença Kazan Rossiyaneñ 949 (Finlyandiyadän tış) şähäre arasında, Peterburg, Mäskäü, Varşava, Odessa, Lodz, Kiev, Riga, Xarkov, Saratov, Tiflis, Vilno häm Taşkenttan kala, 13 nçe urında torgan. 1904 el mäglümatları buença, biredä 161,5 meñ, 1916 elda — 215,4 meñ keşe yaşägän. 1917 elda — 215,4 meñ keşe yaşägän. 1917 elda, dähşätle revolyusiyalar çorında, bu san 207 meñgä töşkän.
Şähärneñ kavemi (milli) sostavı igtibarga laek. Äytik, 1900 elda 143,7 meñ keşeneñ 116,9 meñe urıs. 24,3 meñe tatar bulgan, bolardan tış biredä 846 yahüd, 698 polyak; 424 nemes, 184 çuvaş, 101 çirmeş (mari), 47 mukşı, 34 fransuz, 20 karaim, 19 ärmän, 13 ingliz, 12 farsı, 9 grek yaşägän. Prosentlarga «salsañ», urıslar barlık xalıknıñ 81, 6 , tatarlar — 15, 7 prosentın täşkil itkän.
Revolyusiyalär çorında şähärne räsmi töstä öç öleşkä bülep karau gadätkä kergän. Üzäk (Şähär), Bolak artı (Krestovnikov) häm Elga aryagı (Alafuzov) rayonnarı. Üzäy rayon Kazannıñ iñ borıngı häm tözek öleşe bulıp, başka öleşlärdän ul könbatıştan — Kazansu, könyaktan — Bolak häm Kaban küle belän aerılgan bu öleşne Kazannıñ säyasi-administrativ üzäge bulgan Kreml, törle idarä, xökem, teatr binaları, poçta, kibetlär, kunakxanälär, uku yortları, kitapxanälär belän «şıplap tutırılgan» Zur Prolomnaya (xäzerge Bauman), Voskresenskaya (xäzerge Kreml) uramnarı, “Bakır babay”, “Çerek kül” bakçaları, Teatr mäydanı, Aleksandr II, Derjavin, Lobaçevskiy häykälläre h.b. Mäşhür obektlar bizägän. Bu töbäktä nigezdä urıslar yaşägän, şunlıktan biredä bik küp çirkäülär häm monastırlar eşlägän.
Bolak artı rayonı tışkı kıyafät häm tözeklek yagınnan Üzäktän nık kalışkan. Şähärneñ bu öleşendä ozak ellar dävamında tatar häm urıs ilägeneñ yanäşä yaşäve üzençälekle bina-korılmalar salınuga kitergän. Bu töbäkneñ gasır başındagı ähämiyatle korılmalarınnan Real uçiliçe (xäzer pedagogiya universitetı binası), Şamil yortı (xäzer Tukay muzee), G.Tukay häm F.Ämirxan yaşäp algan “Amur” kunakxanäse, “Kärvan-saray”, “Bolgar” nomerları, Tatar ukıtuçılar mäktäbe, timer yul vokzalı binası, tatar gıybadät yortlarınıñ “soltanı” — Äcem mäçeten h.b. kürsätergä mömkin. Älbättä, mäşhür Peçän bazarı, andagı “käfer poçmagı”. Yunısov mäydanı da şul öleşkä kergän, mäçetlärneñ zur küpçelege dä biredä  urnaşkan bulgan.
Elga aryagı (anıñ töp xalkın eşçelär, hönärçelär, meçannar h.b. täşkil itkän) şähär üzägennän şaktıy erakta bulıp, törle zurlıktagı alaçıklar, labazlar, karaltılardan torgan şaktıy tärtipsez bistäne xäterlätkän. Biredä ike katlı ber genä bina da bulmagan, Elga aryagınıñ gomumi küreneşe üzeneñ şıksızlıgı, uram-tıkrıklarınıñ pıçraklıgı, karañgılıgı belän aerılıp torgan. Arxitekturası yagınnan kürkäm, igtibarnı cälep itärdäy ber bina tabılsa, ul da bulsa Alafuzov teatrı bulgan (sovet çorında Citen kombinatı klubı).
1910 el mäglümatları buença, Kazannıñ töp mäydanı 3522 disätinä täşkil itkän (1 disätinä 1, 09 gektar), şunıñ taş tüşälgän öleşe 1145 disätinägä citkän. Uramnar häm tıkrıklar sanı 247, alarnıñ ozınlıgı 136 çakrım tiräse bulgan. Kazanda üz çorı öçen mäydannar da (20), bakçalar da (14) az bulmagan. Läkin bügengese belän çagıştırganda gasır başı Kazannı un märtäbä dip äyterlek keçeräk bulgan (xäzer anıñ mäydanı 30 meñ gektar çaması, uramnar häm tıkrıklar sanı – 1540, alarnıñ gomumi ozınlıgı 987 kilometr). Şul uk 1910 elda şähärdä 8692 torak yort xisaplangan, ämma alarnıñ 1747 se genä taştan yaisä kirpeçtän bulgan.
Burjuaz täräkkıyat şartlarında şähär canlı ictimagıy-iktisadi üseş kiçersä dä, könküreş cähätennän älläni alga kitä almagan. Äytik, Kazanda suütkärgeçlär çeltäre bik zägıyf bulgan, xalık eçär sunı başlıça 114 koedan, Kazansudan, Ideldän, Kaban külennän algan. Sunıñ sıyfatsızlıgı eş kına yogışlı çirlär taraluga kitergän. Uramnarnı, mäydannarnı, bakçalarnı yaktırtu cähätennän dä şähär artık maktana almagan. 1910 elda 2730 yaktırtu caylanmasınıñ (lampalarnıñ) 2100 e kerosin, 503 se – gaz, nibarı 106 sı gına elektr “tuklanuında” (yardämendä) eşlägän, xalık nigezdä şämnärdän häm kerosin lampalarınnan faydalangan. Kazannıñ kanalizasiyase dä, üz assenizasiya olauları da bulmagan, çistartu eşläre (18 olau yardämendä) xosusıy nigezdä başkarılgan.
Anıñ karavı guberna başkalası transport cähätennän berkadär “maktana algan». Kazanda başka küp kenä şähärlärneñ töşenä dä kermägän tramvay eşlägän (1899) eldan. “Böten Kazan kesädä” beleşmäse mäglümatlarına karaganda (1914), Kazanda biş xut (yagni marşrut) gamäldä bulgan: “Idel-Prolomnıy”, “Voskresenskiy”, “Gruzinskiy”, “Ekaterinskiy”, “Tügäräk”. Vagonnar ike klasstan gıybarät bulıp, berençe klasska bilet ikençesenä karaganda ike märtäbä diyarlek kıymmäträk torgan. Bügengedän aermalı bularak, ul çorda tramvay xäzerge irek mäydanın turıga kisep ütkän, Kreml, Bauman, profsoyuz, Universitet, Lobaçevskiy h.b. uramnardan yörgän. Monnan tış şähärdä Kaban külen iñläp yöri torgan paroxod bulgan, xosusıy taşu ısulı sıyfatında “barabız” sisteması çäçäk atkan. Äytik, cäy köne 597 izvozçik eşläsä, kış köne alarnıñ sanı 1302 gä citkän (1910 el). Bu tör transportnıñ üz taksası bulgan häm ul tramvayga karaganda passajirlar kesäsenä nıgrak “sukkan”.
Inde Kazannı manzara, arxitektura yagınnan baetıp, aña kabatlanmas könbatış-könçıgış tösmere birgän gıybadät yortları turında da berniçä süz äytergä kiräkter. “Koş oçımı” bieklegennän karaganda, şähär bixisap çirkäü-monastır gömbäzläre kalıkkan, mäçet manaraları öskä çöelgän “kük astındagı muzeynı xäterlätkän”. Monı küzdä totıp, kayber galimnär häm säyaxätçelär Kazannı ike (Gareb-Şärık) sivilizasiyase bergä oçraşkan gacäep urın dip atagannar. 1900 elda şähärdä 85 gıybadät yortı (68 çirkäü-monastır, 16 mäçet, 1 sinogoga) xisaplangan, 1907 elda alarnıñ sanı 101 gä citkän (81 çirkäü-monastır, 18 mäçet, 2 sinagoga). Mäçetlär sanı 1913 elda 20 gä citkän, şularnıñ 16 sı taştan bulgan. Älbättä, bu gıybadät yortların bik küp sanlı ruxanilar citäklägän. Äytik, 1913 elda şähärdä 1753 din ähele xisaplanıp, şularnıñ 1520 se pravoslaviegä, 226 sı islam dinenä xezmät itkän. Yahüdilärgä 5  lyuteran häm katoliklarga berär atakay (ravin-pastır) turı kilgän.
Räsmi statik mäglümatlarga karaganda, XX gasır başında Kazanda cide dini yunäleşkä karagan 66 prixod-mäxällä bulgan. Rim-katoliklar, incilçe-lyuterannar, karaim häm yahüdlärneñ berär dini cämgıyate bulsa, raskolniklarda ul ikegä, pravoslavnıylarda 45 kä citkän. Möselmannar isä 15 mäxällägä berläşkän.
Şunısın aerım şärexlärgä kiräk. Kazanda tatarlar şähär xalkınıñ 15-16 prosentın gına täşkil itsälär dä, böten tatar milläte öçen monıñ ähämiyate ifrat däräcädä zuor bulgan. Iske häm bigräk tä Yaña bistädä tıgız tuplanıp utırgan tatarlar anıñ şähär (matdi häm ruxi) kulturasın üsterep kenä kalmagan, bälki tatarnıñ millät bulıp kalıplanuında kıybla, üzäk vazifasın da ütägän. Şularnı istä totıp, böek Tukay, “mondadır bezneñ babaylar türläre, poçmakları” dip, tikmägä genä yazmagan häm “monda xikmät, mägrifät häm monda gıyrfan, monda nur”, dip cırlamagan.
Älbättä, kimendä meñ ellık çal, gıybrätle tarixı bulgan Kazan şähäre, anıñ tabigate, ataklı şäxesläre, mäşhür uku yortları, mädäniyat uçakları, citeşterü üzäkläre h.b. turında bik küp yazarga, kayber küreneşlärne isä macaraga avazdaş töstä tasvirlarga mömkin bulır ide.

 

 (Çıganak: Söembikä, â„–4, 2002).

Kommentariy yazarga


*