ТАТ РУС ENG LAT
Gabdulla Tukaynıñ danlıklı “Şüräle”sen bügen dönyanıñ unbiş millät balası ukıy ala. Tatar şagıyreneñ älege äsären xäzer garäp balaları da ukıy ala....

Mäxmüt Galäü (1886–1937)

 


Dönya ädäbiyatı gorurlıgı bulırlık äsärlär icat itkän böek yazuçıbız häm eşleklebez Mäxmüt Galävetdin ulı Märcani (Mäxmüt Galäü) 1886 elnıñ sentyabr aenda Arça rayonınıñ Taşkiçü avılında mögallim-xälfä gailäsendä tua.
Üz zamanına laek belem üzläştergän Mäxmüt Ästerxan yaklarında mögallimlek itä, Baku häm Ästerxan vakıtlı matbugatına mäkalälär yaza. 1907 elnı Ästerxanda «Tup» isemle kölke jurnalı çıgara. Anda särkatip vazifasın başkara. Şul uk elnı Orenburg şähärenä kitä häm «Kärimov-Xösäenov»lar şirkäte basmaxanäsendä eşli. 1909-1913 ellarda kitap kibetendä satuçı xezmäten başkara. «Karmak» kölke jurnalında ictimagıy mäsälälärgä bagışlangan publisistik mäkalälär, feletonnar, satirik yazmalar belän katnaşa. Şuşı çorda ul A.Puşkinnıñ «Buran» xikäyasen, L.Tolstoynıñ «Xaci Morat» poveste belän «Kreyser sonatası» xikäyasen, A.Puşkin häm M.Lermontovnıñ küp kenä şigırlären ana telebezgä tärcemä itä.
M.Galäüneñ üz şigırläre häm näzım tärcemäläre tuplangan berençe kitabı 1912 elnı Orenburgta dönya kürä. Mägrifät ölkäsendäge xezmäte anıñ 1911 elda berençe sıynıf öçen «Törki uku kitabı» iseme belän tabigat, tärbiya, xezmät turındagı xikäyalärdän gıybarät, ul ike kisäktän torgan xrestomatiya şäkelendä dönya kürde.
Mäxmüt Galäü Ufa häm Orenburg şähärlärendä dä yaşäde häm xalık mägarife näzarätendä mäktäplär häm näşriyat eşlären başkardı. 1921 elda anı näşriyat belgeçe bularak, Mäskäügä şärık bülegenä ädäbiyat häm basmaxanä eşläre buença başlık itep bilgelädelär. Ädäbi eş belän däülät eşe aralaşıp bara. Ul cämägat eşlärendä dä fägal katnaşa: yazuçılarnıñ Mäskäü komitetı ägzası, täşvikat (reviziya) komissiyase ägzası, Üzäk ädäbi kabinetta mäslixätçe (konsultant) häm tatar telendä çıga torgan «Kommunist» — («Eşçe») gazetası karşında eşlägän «Ädäbi tel» tügärägeneñ ostaz-mögallime dä. Şul uk vakıtta ul talantlı yazuçı da. «Kükele sägat», «Küpneñ berese», «Töennär», «Iskedän kalgan miras» h.b. dramaturgiya ölkäsendäge uñışları; «Salam torxannar», «Kurçak tue» häm «Pugaç yavı» digän şaktıy gıybrätle säxnä äsärlärennän gıybarät.
20 nçe ellarda Mäxmüt Galäü üzeneñ küptänge xıyalın — xalkıbıznıñ ütkänen tarixi romannarda çagıldıru niyaten tormışka aşıra başlıy. «Kanlı tamgalar» dip atalgan bu epopeya dürt kitaptan torırga tieş bula. Berençe kitapta yazuçı revolyusiyagä kadärge çorda tatar avılı häm şähär xalkınıñ 1877 elgı açlık facigasen tasvirlıy. Bu äsär «Bolgançık ellar» dip atala. Ikençe kitap 1897 elda xalık isäben alu, şuña bäyle räveştä xalıknıñ baş kütärüe, rizasızlık belderüe häm nisbätän küpläp Törkiyagä xicrät itüläre. Ul äsär «Möhacirlär» dip atala. Öçençe kitap «Sabak» dip atala häm ul rus-yapon sugışın vä 1905 eldagı Berençe rus inkıylabı çorı vakıygaların gäüdäländerergä tieş bula. Ä «Öermälär» isemle dürtençe kitap isä Oktyabr tüntäreşe vakıygaların tasvirlarga tieş bula. Ämma avtor epopeyanıñ ike kitabın gına tämamlıy. Öçençe häm dürtençe tomnarnı ul yazıp ölgermi. Inde dönyada «Kabılsay» (1933 el) romanı belän tanılgan tatar yazuçısın (M.Galäü 1934 eldan birle SSSR Yazuçılar berlege ägzası bula), 1937 elda kulga alıp, 1938 elda atıp üterälär.
Gacäep dilogiya bulgan «Bolgançık ellar» häm «Möhacirlär» — üzeneñ realistik köçe, yazuçınıñ surätläü ostalıgı belän bügenge ukuçını da tañ kaldıra torgan talantlı äsär.
Mäxmüt Galäü yazuçı häm millättäşebez bularak, icatı belän kıymmätle häm icatı belän yaşäügä dä xokukın yaulap aldı.



Arça töbägeneñ kürenekle şäxesläre:

Gabdennasıyr bine Ibrahim bine Yarmöxämmäd bine Iştirä (1776–1812) >>>
Şihabetdin bine Bahautdin äl Märcani (1818-1889) >>>
Gabdulla Tukay (1886-1913) >>>
Galiäsgar Kamal (1879–1933) >>>
Mäxmüt Galäü (1886–1937) >>>
Gomär Bäşirov (1901-1999) >>>
Möxämmät Mähdiev (1930–1995) >>>
Garif Axunov (1925–2000) >>>
Mostafa Nogman (1912–1976) >>>
Dias Väliev (1938) >>>
Märziya Fäyzullina (1930) >>>

Tukay yagı — Arça! >>>

Kommentariy yazarga


*