ТАТ РУС ENG LAT
Gabdulla Tukaynıñ danlıklı “Şüräle”sen bügen dönyanıñ unbiş millät balası ukıy ala. Tatar şagıyreneñ älege äsären xäzer garäp balaları da ukıy ala....

Şihabetdin bine Bahautdin äl Märcani (1818-1889)

 


Kürenekle din eşleklese, fäyläsüf, tarixçı, mägrifätçe Şihabetdin bine Bahautdin äl Märcani (1818-1889) Arça töbägeneñ Yabınçı avılında dönyaga kilä.
Berniçä gasır avır zaman kiçerä xalık; fizik häm ruxi kıynalu, kimsetelü, sörelü-kuılular kiçergän möselman-tatar xalkı äkrenläp üz ruxi mömkinlegen nıgıta, dönya mäydanına çıga başlıy. Bu mägrifät çorı. Ul XVII gasırnıñ ikençe yartısınnan XX gasırga kadär dävam itä.
Xalkıbıznıñ fiker yörtüe alga kiteşendä üzen kürşe xalıklarnıñ äydamanı bularak tanıtuında Xösäen Fäezxanov, Kayum Nasıyri, Şihabetdin Märcani, Ismägıyl Gaspralınıñ şäxesläre inkar itelmäs däräcädä zur. Aralarında, älbättä, fikri-fälsäfi, tarixi xezmätläre belän xalık añın uyatu köçe häm täesiri gayräte belän Märcani xäzrätkä tiñe yuk. Häm atalgannarnıñ barısı da Şihabetdin xäzrätneñ şäkertläre vä säxabäläre.
Şunnan çıgıp, Märcani fikere, Märcani gayäse, Märcanineñ küp ellar aldan kürä belüe möselman-tatar ictimagıy fikeren töyagän arbanı alga tägärätä. Kiläçäk cäditçelek tä, böek tatar-törek zıyalısı häm törkilärne Evropa yulına alıp kerüçe, inkıylab elgärese Ismägıyl bäy Gaspralı da Şihabetdin xäzrätneñ tugrılıklı dävamçısı, anıñ şäkerte. Ägär bez G.Tukay, G.Isxakıy, G.Ibrahimov, Därdmänd, M.Nozhät, G.Ipçe, M.Gafuri, Ş.Babiç häm xätta Cälillär buını turında töpläp, täfsilläp söylibez ikän, alarnıñ ostazı häm kıyblaga yunältüçe böek şäxes Ş.Märcanine iskä almıy mömkin tügel. Çönki üzennän soñ kilgän buınnarga häm üz çordaşlarına yasagan täesire anıñ ülçänelmäs däräcädä zur.
Şihabetdin xäzrätneñ abrue imperiyaçel xalıknıñ aksöyakläre karşında da iskitkeç yugarı bula. Anı kabul itüe dä guberna häm universitet türäläre tarafınnan zur märäsim bularak oeştırıla. Kazan häm imperiyaneñ şärık xalıklarına karata säyasät yunäleşen küp oçrakta Şihab xäzrät karaşları häm fikerläve aşa turılıylar. Anıñ yardämenä Kazan imperator universitetı mögallimnäre Möxämmät Ali Kasıym ulı Kazembek ta, Karl Fuks ta häm başkalar da bik teläp tayanalar. Xäzrätneñ abrue Kazan gubernasında gına tügel, imperator karşında da kakşamas zur bula. Anı küp tapkırlar universitetka eşkä çakıralar, ämma Şihabetdin xäzrät bire kilmäs öçen säbäplär häm dälillär taba. Bügen anıñ isemen yörtkän 1 nçe yaisä «Yunıs» cämig mäçeteneñ imamı gına tügel, şul mäçet karşındagı mädräsäneñ mödärrise dä bula xäzrät. Annarı fänni xezmät belän şögıllänä. Anıñ kaläme astınnan 30dan artık fänni xezmät töşä. Fälsäfä häm ilahiyat täglimatı blemaları, tarix, mädäniyat mäsäläläre urın ala bu xezmätlärdä. Ä garäp telendä yazılgan häm Kazanda näşer itelgän cide tomlık «Vasfiyyat äl äslya täxiyät äl äxläf» dip atalgan xözmäte üzeneñ nigezle tirän eçtälege häm milli fälsäfäse belän aerılıp tora. Bolgar-tatar tarixı, törki dönya, Däşt–i-kıpçak däülätenä kagılışlı xezmätlär, din mägıyşät mäsälälären kütärgän problem äsärläre äle bügen dä üz aktuallegen yugaltmagan.
Märcani çorında bezneñ xalık çın-çınlap törki–tatarnıñ ruxi flagmanına äverelä. Kavkaz, Äster Kırım, Kazaxstan, Seber, Urta Aziya häm xätta Törkiya vilayatlärennän ük kilä aña belem estägä! Dinebezgä karaşnı yañartu Körän-i-Kärimne yañaça tiränten añlatu, anı yaşäü kodeksı itep alu Kazannan Märcani tarafınnan başlana.
Tikmägä genä anı tatar Gerodotı dip atamagandır. Üzeneñ küp sanlı xezmätläre belän Şihab xäzrät monı tulısınça isbat itä. Annan soñ yaşägän tarixçılarıbız, fäyläsüflärebez Rizaetdin Fäxretdin, G.Gaziz, C.Välidi, A.Battal-Taymas, Sovet çorı galimnäre anıñ xezmätlärenä zur bäya birdelär.
Akademik V.Bartold anıñ xezmätlärenä yugarı bäya birde häm «tatarlar arasında progressiv agımga nigez saluçı» dip atadı. Märcani üz xalkın dönya mädäniyate häm zaman sivilizasiyase belän yakınaytu maksatınnan çıgıp xezmät itte.


Arça töbägeneñ kürenekle şäxesläre:

Gabdennasıyr bine Ibrahim bine Yarmöxämmäd bine Iştirä (1776–1812) >>>
Şihabetdin bine Bahautdin äl Märcani (1818-1889) >>>
Gabdulla Tukay (1886-1913) >>>
Galiäsgar Kamal (1879–1933) >>>
Mäxmüt Galäü (1886–1937) >>>
Gomär Bäşirov (1901-1999) >>>
Möxämmät Mähdiev (1930–1995) >>>
Garif Axunov (1925–2000) >>>
Mostafa Nogman (1912–1976) >>>
Dias Väliev (1938) >>>
Märziya Fäyzullina (1930) >>>

Tukay yagı — Arça! >>>

Kommentariy yazarga


*