ТАТ РУС ENG LAT
Gabdulla Tukaynıñ danlıklı “Şüräle”sen bügen dönyanıñ unbiş millät balası ukıy ala. Tatar şagıyreneñ älege äsären xäzer garäp balaları da ukıy ala....

Renat XARIS Tukaynıñ mäxäbbät töşläre (Dramatik poema)

             I

Tatar Tukayga sıena,
yazmışı yul kötkän saen.
Härkem belän söyläşergä
Tukay taba räten-caen.
Tatarnıñ här soravına
üz Tukae cavap birä.
Här tatarnıñ yörägendä
üz Tukae şuña kürä.
Läkin şatlık çiktän aşsa,
tatar şagıyren onıta.
Tukaynı onıtkan saen
tatarnı öyanäk tota.
Minem dä bar üz Tukaem!
Küñelemdä yaşi aman
öç böek nur eretmäse:
şagıyr, färeştä, yulaman…

          * * *

Tukay disäm, küñelemdä
yañgırıy «Täftiläü» köe,
ällä kaysı kıllarıma
ul köy ala tiep-tiep…
Ällä nindi manzaralar
ütä başlıy beräm-beräm…
Änä «Bolgar» nomerları…
Änä Tukay kaytıp kerä…
Änä yoklıy sabıylarça,
läkin töşlär kürä-kürä.
Töş işegen örep açıp,
Tukay töşlärenä keräm.

Tukay bülmäse. Täräzädä tulgan Ay. Şagıyr yoklıy. Töslär  balkışında anıñ yokısı töşkä äverelä. Töşendä şagıyr kuray uynıy… F ä r e ş t ä päyda bula.

F ä r e ş t ä
Matur uynıysıñ!
Läkin artık moñlı —
ägär minem yörägem bulsa,
özgäläner ide sagıştan…
Kuanıp yanar ide tämug utı…
Boegır ide cännät gölläre…
Yukmıni soñ köläç köyläreñ?
Sin bit äle şundıy yaş!..

T u k a y
Egerme yaş tulganga da
inde ike el bula.
Yörägemä bu dönyanıñ
kaygısı gına tula.
Miña biş ay bulır-bulmas
ätkäem ülep kitkän…
Äniem, başkaga çıgıp,
kabattan yatim itkän…
Kügärçennär arasında
artık çäükä da buldım,
dönya sördem… meñ kagıldım,
meñ sugıldım, egıldım…
«Şat yaratsa da cihanga
yat yaratkan» Rabbımız —
yaşär yort yuk,
söygän yar yuk
Häm sular havam tıgız…

F ä r e ş t ä
Söygän yar — artık bimaza,
faydasız ber avır yök…

T u k a y
Läkin söygän yar bulmasa,
özgälänäder üzäk.
Keşe, açık yara kileş,
toz diñgezendä yözä.

F ä r e ş t ä
Söygän yar arkasında da
küplär çakıra mine üze teläp…
Min kiläm dä alıp kitäm
räxätlänep…

T u k a y
Kem sin? Kem sin? Nidän gıybarätseñ?
Niçänçe tapkır kiläseñ — kemlegeñne äytmiseñ…

F ä r e ş t ä
Kurıkmassıñmı, äytsäm?..

T u k a y
Älbättä — yuk!
Hämmäsenä dä äzer…

F ä r e ş t ä
Yalkınnan häm salkınnan barlıgım.
Mindä cihan irkenlege
Häm gür tarlıgı.
Min — Gazrail!..

T u k a y
Kem çakırdı sine miña?

G a z r a i l
Kaygı-xäsrät tulı yörägeñ…

T u k a y
Artık irtä kilmädeñme?

G a z r a i l
Täneñ öçen, bälki, irtäder,
canıñ öçen irtä tügel —
başıñ yaş bulsa da,
gomer yögeñ
yöz yaşägän kartlarnıkı…

T u k a y
Min bit äle yaşämädem.
Yaşäü — läzzät, yaşäü — bäxet, dilär.
Min bersen dä tatımadım.

G a z r a i l
Yaşä, şagıyr, yaşä äle —
şuña kürä
min öneñä kermim,
älegä töşläreñä genä keräm*…

(*Töştä Gazrailne kürü häm kuray uynau — ülem-citemgä).

                 II

Tatarnıñ ädäbiyatı kendege
belän — elektän —
gäcitlärgä, jurnallarga
çamadan artık berekkän.

Şunnan — kürkäm yakları da,
kire sıyfatlar da — şunnan…
Fälsäfädä — berkatlılık,
säyasättä — artık uñgan.

Xoday iregenä genä
bäylelärebez bik azdan…
«Töp» eştän buşagaç kına
icat itü bezgä yazgan.

Bügengäçä şul räveşçä,
Kol Galilärdän ük alıp!..
Fälsäfädän östen çıkkan,
östen çıga tamak yalı…

Tukay belän Ämirxan da
şul «bäxetne» yoktırgannar —
üzläre teläp üzlären
«Älislax» tan yottırgannar.

Gäcitlär gomer-gomergä
säyasät kolı bulgannar —
şagıyr açuın ütkerläp,
moñnarın tutıktırgannar.

Säyasät kislota kebek —
kömeş kalämne dä bozgan!..
Kagılamı bu Tukayga —
üsmer aksakalıbızga?..
 
«Älislax» gazetası redaksiyase. Koyaş nurı bülmäne altınga törgän. F a t i x yazıp utıra. Açık täräzäneñ pärdäläre cilferdäp kuya.

F a t i x
«… Ence çäçäklär kiteregez miña!
Alar yaş kızlarnıñ
berençe gıyşıktan tamgan
küz yaşläre şikelle saf bulsınnar,
alar, söt tamçılarıday, tamıp-tamıp torsınnar…»

Tamıp-tamıp torsınnar,
tamıp-tamıp torsınnar.
Tamçı göllär arasına
koşlar oya korsınnar…
Äy lä —
kızlar oya korsınnar,
miña sayrap torsınnar.
Min tıñlarmın xuş bulıp,
Häm sayrarmın
kuşılıp…

K ı z l a r  t a v ı ş ı
Fatix abzıy! Fatix abzıy!
Täräzädän karagızçı!

F a t i x
A-a! Bädricihan, Zäytünä!
Sayragızçı, sayragızçı —
küñelneñ şundıy çagı!..

K ı z l a r  t a v ı ş ı
Täräzädän kemnär karıy,
östenä kigän sarı;
uynap-kölep miña karıy,
küñelemä şul yarıy.

F a t ix
Çaptım balta, saldım tamga
imängä tügel, talga.
Bezgä kızı matur bulsın,
kızıkmıybız bez malga.

K ı z l a r  t a v ı ş ı
Egetlär bürek kiyalär,
kızlar şäl yabınalar.
Egetlär gorur bulsa da,
kızlarga yalınalar.

F a t i x
Yarar, kızlar, nindi yomış
alıp kilde sezne bire?

K ı z l a r  t a v ı şı
Şüräle küräse kilä.

F a t i x
Nik urmanga barmıysız?

K ı z l a r  t a v ı ş ı
Urmannarda da yördek,
Şürälelär yuk anda…
Şürälelär üçkännär,
«Älislax»ka küçkännär.
Berse bik tä azgan, di,
kön dä şigır yaza, di…
Bügen dä, änä, yazgan —
xalık şaulaşıp ukıy…

F a t i x
Şüräle ul — min üzem…
Menä minem mögezem.
Ozındır barmaklarım —
yale, kıtıklap karıym…

K ı z l a r  t a v ı ş ı
Fatix abzıy, sin üzeñ,
küzlek artında küzeñ,
barmagıñ da ozındır,
yalgandır läkin süzeñ.
Fatix abzıy, abzıkay,
kürensen äle Tukay —
anı Şüräle dilär,
anı küräse kilä…

F a t i x
Kızlar, çü-çü! Kemder kerä —
naşirebez bulmasın…

Bülmägä T u k a y kerä. Ul dulkınlangan. Kulında kägazlär…

F a t i x
Birim digän kolına
çıgarıp kuyar yulına —
Tukay abzagız üze…

T u k a y
Mine kemgä satasıñ?

F a t ix
Ike çibär tutaşka —
şigırläreñ, kuşamatıñ,
kägazläreñ belän berbaştan…

Tukay täräzä yanına kilä. Pärdäneñ çiten kütärep kenä kızlarga karap tora.

T u k a y (üz-üzenä)
Kür indä, äy —
köpä-köndez
berse — Yoldız, berse — Ay…

K ı z l a r  t a v ı ş ı
Fatix abzıkay!
Kürensen inde Tukay…
yä üzebez keräbez…

T u k a y
Tagın — şul gına citmägän!
Yap täräzäne, Fatix.
Niçä tapkırlar äyttem…
Tutaşlar yanında miña
tämugtagı kebek avır,
Tämugtagı kebek gazap.
Mäxäbbät xisennän azat
bulıp yaşäü miña räxät…

Sin — cilkençäk,
sin — cilbäzäk, Fatix.
Siña kileşä kölke-mäzäk,
ä miña kileşmi…
 
F a t i x
Yalgışasıñ, dustım, yalgışasıñ!
Xisläreñä yögän kidermä!
Mäxäbbät ul köçle kanat birep,
yoldızlarga cannı tiderä.

Yoldız nurı aga başlıy tändä
Häm cılıta böten gomerne.
Nindi bäxet — yörägeñdä yörtü
mäxäbbätneñ kaynar kümeren!

T u k a y
Bälki, sin bik tä xaklıdır…
Läkin kabat ütenäm:
oçraşular oeştırma
tutaşlar belän!..

F a t i x
Ükenerseñ, Gabdulla!..
(Täräzä yanına kilep)
Sandugaçlar oyada,
oyaları pıyala.
Şüräleneñ mögeze sıngan —
kürenergä oyala…
Yarar, kızlar, bigaybä —
aşıgıç eş kilep çıktı… (Täräzäne yaba.)

T u k a y
Cilbäzäk sin, cilbäzäk!
Citdi dä bul äzräk —
tıñla äle şigırne.
«Bettem min, yaş malay, bettem gomergä dä;
Esse kan, köçle can kaytmas gomer dä.

Bar mikän dönyada minnän bäxetsezlär?
Xatınım, yortım yuk, — yatam nomerda.

Sargaydım zägfrannan sarı min,
Bu çokırlı yözlär tulmas gomer dä…»

Yä, niçek, Fatix?

F a t i x
Nitkän bettem dä bettem ul
şuşı yap-yaş başıñnan?..
Xatınıñ yuk ikän, öylän,
gailä korıp cibär…

T u k a y
Niçä tapkır äyttem siña:
bäxetsezlek kenä
kiteräçäkmen xatın-kızga,
çönki üzem bäxetsez…

Döresen äytim, yörägem
mäxäbbätkä susagan —
nazlanası kilä…
Häm nazlıysı…
yanıp, erep betkänçe,
xislär taşkınına taşlanıp,
bolganıp-tulganıp aga-aga,
bäxet diñgezenä citkänçe…
 
Läkin berär tutaşka
gaşıyk buludan kurkamın,
ä gaşıyk itüdän — bigräk tä!..

F a t i x
Nigä alay?

T u k a y
Tiz sünäçäk gomerem şäme…
Artık irtä kitäçäkmen…

F a t i x
Yuknı söylämä, Gabdulla!
Xoday gına belä monı…

T u k a y
Alay bulgaç, sana mine Xoday dip —
kıskalıgın gomeremneñ min dä beläm.

Sabıy çaktan birle ber töş küräm:
imeş, kuray uynıym.
Gacäep köy! Cirne, kükne totaştıra.
Anı tıñlarga dip,
cıelalar yoldızlar, göllär, koşlar,
kübäläklär, färeştälär…
häm kilä dä şaklar katıp
tıñlap tora minem uynagannı
Gazrail!

Kemgä genä söyläsäm dä,
yurıylar töşne yamanga…

F a t i x
Işanma, Tukay, yalganga, ışanma!

T u k a y
Işanammı, ışanmıymmı —
min aşıgıp yaşim bugay:
Här täülegem atnaga tiñ…
Tabanım astında yulım
şundıy çaba,
xätta ayagım peşä… (Çıgıp kitä.)

F a t i x
Yardäm kiräk keşegä!
Karşı yaktan cil issä,
xıyalnı tormış kissä,
karañgı uylar üssä,
ışanıçı kimesä,
anıñ canı küşegä —
yardäm kiräk keşegä,
yardäm kiräk,
yardäm kiräk
üz sukmagın tanır öçen,
matur balkıp yanır öçen,      .
keşe bulıp kalır öçen
yardäm kiräk keşegä!..
   

           III

Şagıyrneñ töne bolıt kük —
yañgır öçen dım cıya.
Şagıyrneñ köne yañgır kük —
ak kägazgä moñ koya.
Buşanıp kala küñele…
Bu — iñ avır vakıttır.
Kıçkırasıñ: Xis davılı,
dönya gamen vatıp ker!
Xäl cıyarga, yarıy, tön bar —
tönnän xiskä köç kerä…
Arıp yoklap kitkän şagıyr…
Bügen nindi töş kürä?
 
Tukay yaşi torgan bülmä. Tukay töş kürä. Kuray uynıy…

Ş ü r ä l e päyda bula.

Ş ü r ä l e
Äy, eget, ällä mineme
çakırıp sızgırasıñ?

T u k a y
Nik kildeñ, urman sarıgı,
nik köyne bozdırasıñ?

Ş ü r ä l e
Kırlay urmannarınıñ min
iñ çibär şürälese…

T u k a y
Ah, yörägem! Biläp aldı
özelep sagınu xise…
Iskä töşte bala çagım,
çiräme anıñ, karı,
uynap-uynap ta tuymagan
balaçak uennarı…

Ş ü r ä l e
Otışlı uennar da küp,
eçeşle uennar da,
kan koeşlı, añ cueşlı…
mondıy uennar barda
keşegä yaşäü niçekter? —
bezgä yaşäü kalmadı.
Yaşi adäm bersen-berse
aldap, satıp, aldanıp…
Tormış ul gomumän uen!
Uennarsız kıen ul!
Äydä uynıyk — yä Şüräle,
yä adämnär uenın…

T u k a y
Sezneñ uen — «Keti-keti»,
keşeneñ ni uenda?

Ş ü r ä l e
Ir-atnıñ iñ yaratkanı —
matur kızlar kuenı…

Ker dä çum,
ker dä çum —
canlıga şulay yazgan.
Ker dä çum,
ker dä çum —
bäxet tabarsıñ azdan.
Ker dä çum,
ker dä çum —
xäleñ barda atıp kal!
Ker dä çum,
ker dä çum —
bar läzzätne tatıp kal!

T u k a y
Sindä dä kotkı süz ikän!..
Süzeñne tizräk üzgärt —
yaratmıymın ul xakta…

Ş ü r ä l e
Bu — sineñ bik zur xatañ…

T u k a y
Xatadırmı, tügelderme…
Sagınam bala çaknı —
xislärem, mine citäkläp,
inde Kırlayga çaptı…

Ş ü r ä l e
Alay bulgaç, alıp kaytıym
Kırlayga — bala çagıña,
andagı uençıklarıñ,
duslarıñ sine sagıngan.
Barısı da şat bulırlar,
«Tukay kaytkan!» diya-diya,
peşereler çäk-çäk, bäleş…
Berazı miña da tiyar…
Ineştä baka kuarsıñ —
anda baka kötü-kötü.
Annarı uynap alırbız
keti-keti, keti-keti…

T u k a y
Min riza, Şüräle, riza!..
(Gazrail päyda bula.)

G a z r a i l
Yuk, yaramıy! Mömkin tügel
uynap karau keti-keti.
Ul kıtıklap üteräçäk!
Ä Yaşäeş agaçında
Sineñ yafrak äle yaşel…
Döres, tap bar ber oçında…

T u k a y
Min riza, riza, Şüräle —
avılımnı uylasam,
xätta akıldan yazam.

Ş ü r ä l e (Gazrailga)
Ah, oyatsız! Beteräm!
Min sineñ üzeñne xäzer
kıtıklap üteräm (Gazrailga yakınlaşa).

T u k a y
Yakınlaşa kürmä aña —
Gazrail ul, Gazrail!

G a z r a i l
Yakınlaş, äydä, yakınlaş!
Xäzer alırmın koçıp.
Bu şıksız yöntäs täneñnän
canıñ kitär dä oçıp, c
ähännämgä barıp töşär
häm yanır yangın utta…

T u k a y
Tukta, Şüräle, tukta!..
Bar, urmanıña kaytıp kit,
äkiyat bulıp yaşä!..
(Şüräle yukka çıga.)

G a z r a i l
Canın ala idem — kızgandım.

Sine min, urınnan da kuzgalmıy,
bala çagıña kaytaram.
Döresräge —
bala çagıñnı kiteräm biregä,
çönki vakıt
aga almıy kiregä…

Taşla kuraeñnı…
Bala çagıñnı karşıla —
Miña sinnän xäbär kilä
şul çaktan…
(Gazrail yugala.)

Töş dävam itä… Kış, bäläkäy Tukay  (Apuş) tönlä tışka çıkkan. Çıpta belän tışlangan avıl öe işege açılmıy. Apuş yalanayak, yalanbaş, östendä yuka külmäk. Ul işekne aça almıy gazaplana.

A p u ş
Ayaklarım tuñdı, äbi,
aç inde…

Tıñlaulı bala bulırmın –
kert inde…

Tukay bäläkäy Apuşka ise kitep häm kızganıp, häm soklanıp karap tora.

T u k a y
Sin bit bu, minem balaçak,
Sin bit bu — izge vakıt!
Çit busagada min toram
ayagım bozga katıp.

Şul tuñularnıñ suıgı
äle dä mindä yaşi,
äle dä küzemnän kipmi
sineñ, Apuş, küz yaşeñ.

Tanıysıñmı mine, Apuş,
tanıysıñmı üzeñne?
Sin ul zup-zur Tukay buldıñ,
şigır itteñ süzeñne…

Ber k a r t päyda bula. Ul keçkenä Apuşnı işek töbennän kütärep ala, tunına törä… Bu — Kazan bazarı, imeş…

K a r t
Äy, bazar ähelläre!
Äy, Kazan keşeläre!
Asramaga bala biräm,
asramaga bala biräm…
Bala biräm…
Kem ala?..

T u k a y
Meñ räxmät, märxämätle kart!
Kuenıñdagı yatim
Tukay digän şagıyr buldı,
zurlıy-zurlıy milläten.
 
Bik az vakıtka bulsa da,
sin aña cılı birdeñ.
Cılı nurlar süzläremä
sineñ koçaktan kerde…

K a r t
Matur bala…
Kem ala? Kem ala?..

Kart balanı kütärep, kıçkıra-kıçkıra kitep yugala.

T u k a y
Äy, Apuş — izge balaçak —
yugalmaçı, kitmäçe,
mine salkın bu dönyada
kabat yatim itmäçe… (Uyanıp kitä.)

«Küz yaşeñ dä kipmiçä
eglap vafat bulgan äni!
Gailäsenä cihannıñ nik kiterdeñ yat keşe?!

Üpkäneñnän birle, änkäy, iñ axırgı kärrä sin,
Här işektän sörde uglıñnı mäxäbbät sakçısı.

Bar küñellärdän cılı, yomşak sineñ kaber taşıñ, —
şunda tamsın küz yaşemneñ açısı häm tatlısı!»

             IV

Ike dusı belän Tukay
bik eş süzsez söyläşä…
Puşkin belän Lermontovtan
şagıyranä könläşä —
dahilıklarınnan bigräk
alarnıñ tumışınnan!
Dahilıklarınıñ, bälki,
nigeze — yulı şunnan…
Blagorodnıy pansionnar,
sarskoselskiy liseylar,
ah, tatar yazmışına da
çak kagılıp kitsälär!..
Tukaynıñ üz liseyları…
Çamaga kilä çama.
Tukay kükkä sorau çöya,
üzennän ezli cavap…

Tukay uylarda oegan.
Fatix kemneder kötä.
Häm redaksiya işege
cırlap açılıp kitä.
Kilep kerä ike tutaş —
berse — Koyaş, berse — Ay…
Cähät torıp, başın iep,
çıgıp ta kitä Tukay…

«Älislax» redaksiyaseneñ işegaldı. Tukay redaksiyadän yögerep diyarlek çıga. Ul dulkınlangan, açuı yözenä çıkkan. Anıñ artınnan Fatix çıga häm aşıkkan Tukaynı tuktata.

F a t i x
Tıñlap beter başta —
üzläre kilep kerdelär tutaşlar…
 
T u k a y
Kaynadı kanım,
çak-çak tıelıp kaldım
avır süzlär äytüdän,
kızlarnı räncetüdän…

F a t i x
Ä şulay da Zäytünä…

T u k a y
Zäytünägä… sin timä…

Güzälder ul, güzälder ul, güzälder,
güzällärneñ güzälennän güzälder.

Küzläreneñ nurı şundıy yaktıdır —
yaktılarnıñ yaktısınnan yaktıdır!

Yaktıdır ul, cılıdır ul, güzälder —
añ cuymıyça, belmim, niçek tüzämder?..

Zäytünägä timä sin —
telgä alma xätta anıñ isemen.

F a t i x
Ä sin tüzmä, gazaplama üzeñne,
aç yörägeñ işegeñ —
kersen, yörsen, bizäsen…

T u k a y
«Cir yaşärmäs, göl açılmas — töşmi yañgır tamçısı; kaydan alsın şigre şagıyr, bulmasa ilhamçısı?» — dip äytmäkçe bulasıñmı?
Räxätlänep kileşäm…
Ilhamçıga cılı birmäs,
gomer digän minem şäm…

Bäxetsez itüdän kurkam
güzällek färeştäsen.

Işegaldına Z ä y t ü n ä çıga. Anı kürü belän Tukay kitep bara. Zäytünä Fatix abzası yanına kilä.

Z ä y t ü n ä
Fatix abıy, nigä bezne
çakırasıñ-däşäseñ?

Ay koyaştan kaçkan kebek
nigä, nigä kaça ul?
Nigä seren şigır aşa
bar dönyaga aça ul.

Kiçä gazetta bastırgan…

F a t i x
Şagıyr canı — zilzilä!
Kötmägändä kilä dä ul,
ala dönyañnı biläp…

Z ä y t ü n ä
Üze miña ber süz däşmi
«Isänmesez!»dän başka…
Ä şigırenä ışansañ —
yanıp äylängän taşka.

F a t i x
Şagıyr canın añlau avır —
Tukay canı — zilzilä.
 
Z ä y t ü n ä
Ya Xoday! Şul zilzilägä
kerep karıysı kilä…

Canımda davıllap
nindi köç agıla?
Nindi köç, nindi xis,
nindi ut kabına?

Suınam, kabınam,
suınam, kabınam —
nigä min bilgesez
xalätne sagınam?

Kabınam, suınam,
kabınam, suınam…
Ni bulır, ni bulır,
ni bulır soñınnan?..
(Tukay artınnan yögerä.)

F a t i x
Zäytünä! Zäytünä!
Anı kuıp totsañ da,
totalmassıñ bäxetne…

           V

Äy, böek «Şärık klubı» —
iñ uñdırışlı tütäl!
Sineñ yanıñnan här tatar
sının turaytıp ütä.
Märtkä kitkän ruxıbıznı
çıbık belän suktırdıñ,
korgaksıgan tamırına
iñ şifalı sut birdeñ.
Sälätlene — talantlıga,
talantlını — dahiga
kütärdeñ sin! Här sägateñ
buldı olı vakıyga.
Äy, böek «Şärık klubı»!
Tukay yaşägän çorda
opera, balet ta buldıñ,
simfonik orkestr da…
Moñlı cırlar, serpantinnar,
biyulär, köleşülär
tigännärder iñ bäxetle
tatarlar öleşenä.

Şigır ukıy, änä, Tukay,
muenın sulga bögep…
Başın çaykap cibärer dä,
ul oçıp kitär kebek…
Töşte säxnädän…
Çäçäklär…
Alkışlardan şäm sünä…
Kerep kaçtı Tukay tizräk
yal itü bülmäsenä…

«Şärık klubı»nda ädäbi kiçä. Säxnä yanındagı yal bülmäsendä ber keşe skripka uynap utıra. Beravıktan T u k a y kerä. Aña F a t i x iyargän.

T u k a y (skripkaçıga)
Äfändem, xäzer çıgışıgız…  (Skripkaçı çıgıp kitä.)
 
F a t i x
Genialno ukıdıñ
«Utırışu» şigıren…

T u k a y
Sin dä kimen kuymadıñ, —
Karievnı da uzdırıp,
«Telänçe»ne kılandıñ…

F a t i x (kılanıp)
«Kızganıç xäl, kızganıç xäl,
bik kıen bit, bik kıen;
Biregezçe ber tien tik,
täñkä tügel bit, tien!..
(Köleşälär)
Sin, Gabdulla,
«Ak kulınnan totıym, cibär, diep,
gaklım berlä şul vakıtta kul talaşa», —
digän yullarnı
aerata serle, täesirle itep ukıdıñ…

T u k a y
«Çäçäklär kiteregez miña!» — dip
sin avız suı korıtasıñ,
ä çäçäklärne miña suzdı,
miña suzdı Zäytünä tutaş.

F a t i x
Min könläşep karap tordım
häm söenep!

T u k a y
Kulı anıñ şundıy yomşak,
şundıy cılı,
min belmägän ällä nindi
köçlär tulı.
Kurıksam da, kullarına
min kagıldım —
tänem buylap min sagıngan
köç agıldı;
äylänep kitte başlarım —
oçtım, oçtım,
cännät cile iñnäremnän
minem koçtı…

Işek şakıylar. Tukay tiz genä işekne bikläp kuya.

Z ä y t ü n ä  t a v ı ş ı
Tukay äfände! Röxsät itegezçe —
yanıgızga kerim.
Zäytünä min!

T u k a y (işekne arkası belän teri)
Ya Xoda! Canıma kerde tutaş!
Yalkınlap yanam totaş.
Işekne ägär açsam,
tutaşka yalkın kabaçak,
ul minem yörägemneñ
bar biklären vataçak —
tormışıma keräçäk.

F a t i x
Kersen, kersen!

T u k a y
Üzen bäxetle itäm dip,
mine dä,
üzen dä
xäsrätkä batıraçak bit,
xäsrätkä batıraçak…

Z ä y t ü n ä  t a v ı ş ı
Tukay äfände! Röxsät itegezçe —
miña bik tä sezne kürergä kiräk..

F a t i x
Açıyk işekne tizräk —
Yazmıştan uzmış siräk…

T u k a y
Ah, bu yöräk!
Nik min tönnär bue
anı töşläremdä kürep,
läzzät däryasında yözäm dä,
işegemne şakıgaç,
kertmiçä gazaplıym
Häm gazaplanam?..

F a t i x
Bar, kitep tor — üzem açam…

T u k a y
A-a-a, yuk! Mömkin tügel…

Z ä y t ü n ä  t a v ı ş ı
Tukay äfände! Fatix abıy!
Ber genä süz, barı ber genä süz:
irtägä bez
Kazannan küçenep kitäbez…
Bötenläygä…
Mäñgegä…
Paroxod belän… Çistayga…

T u k a y (işekkä borılıp)
Zäytünä tutaş! Zäytünä!..
Min ozatırga töşärmen,
töşärmen…
Ah, kızganıç, Zäytünä,
ah, kızganıç.
Min siña bügen — yuanıç,
sin miña mäñge kuanıç
häm mäñgelek ükeneç…
Yörägem siña aşkınsa da,
xislärem taşıp torsa da,
sin canımda yaşäsäñ dä
aça almıym işegemne,
kertä almıym tormışıma,
Zäytünä…

Tukay yaşägän nomer. Şagıyr töşendä kuray uynıy. Bülmäne töslär balkışına kümep, färeştälär bii. Alar arasında

Z ä y t ü n ä päyda bula.

T u k a y
Färeştälär, tuktagız!
Aragızda güzäl kız.
Ul — Zäytünä isemle.
Sez nurdan, ul — cisemle,
cılıdan, nazdan xasil färeştä.
Ul gına mine kütärä gareşkä.
 
Z ä y t ü n ä
Siña kildem
ciñä-ciñä cillärne.
Yözep çıktım can talagan küllärne.
Taptap uzdım
min gorurlık tauların,
tar-mar ittem gaybät digän yaularnı,
işettem dä
canıñ iñräü tavışın,
üzem kilep, sineñ belän kavıştım.

T u k a y
Telem däşmäde,
canım çakırdı, Zäytünä.
Mäñge bolıtlı
tormış yaktırdı, Zäytünä.
Töşem ikänen
yaxşı belämen, Zäytünä,
ä uyanırga
Hiç tä telämim, Zäytünä!..

Z ä y t ü n ä
Änkäñ sine tapkan-bakkan,
irkäläp ölgermägän.
Irkälimçe änkäñ bulıp –
eresen canıñda bolıt.

Tormış sine kakkan-sukkan,
küz yaşeñne sörtmägän.
Üzem çikkän büzlär belän
kagılıymçı küzläreñä…

T u k a y
«I, matur! Min yanmas idem —
yandıruçı bulmasañ.
Tammas ide cirgä yaşlär —
tamdıruçı bulmasañ».

Sin — färeştä! Siña karap,
eri küzem karası,
aga tatlı, yaktı yaşlär —
min yañadan narasıy.

I rkäläçe, irkäläçe,
sörtçe moñlı küzemne,
serle şigırgä äyländer
minem gadi süzemne…

Töslär balkışında G a z r a i l färeştä päyda bula.

G a z r a i l
Keşeneñ gadi süzlärenä
ilahi çiksezlekne,
küklärneñ tiränlegen,
yaşäeşneñ kaderen
min genä alıp kiläm,
min genä urnaştıram.

Mäxäbbättän, mäşäkattän
yaralgan barlık süzlär
tik ülem barlıgın toep,
mägnälegä äylänälär!..
 
Z ä y t ü n ä
Süzläre nindi öşetkeç! —
kem diep belik monı?

T u k a y
Gazrail ul!
Gomer bue
miña kilep yödätä…

Z ä y t ü n ä
Süzläre nindi öşetkeç!
Tavışı nindi salkın!

Aña karşı tora ala
mäxäbbättäge yalkın.

Min aña karşı toralam,
kerep sezneñ araga.

G a z r a i l
Minem alda kirtälär yuk
Häm bula da almıy alar…
Koyaş nurı, ut cılısı,
dulkın dımı ütalmagan
katlam-katlam kirtälärne
sizmiçä dä ütep kitäm!
Tırışmagız, keşelär!
Tırışmagız, keşelär!

Iñ olı märxämät,
iñ tatlı räxät
sezneñ öçen min,
sezneñ öçen min, keşelär!

Z ä y t ü n ä
Sin, Gazrail, cılatasıñ keşene.
Min yuatam anı, cırlatam.
Sin tufrak itäseñ keşene,
min anı rässam itäm,
şagıyr itäm…

G a z r a i l
Min keşene batır itäm…

Z ä y t ü n ä
Min keşene matur itäm.

T u k a y
Tuktatıgız bäxäsne…
Gür salkını häm mäxäbbät yalkını
ber ük tändä, ber ük canda…

(Zäytünägä)
Sin minem tormış bagımnı
çäçäklär attırasıñ.

(Gazrailga)
Sin gomer yulları buylap
kamçılap çaptırasıñ…
Ülem ilhamçı bulalmıy,
ul — yaşätü kamçısı.
«Kaydan alsın şigre şagıyr —
bulmasa ilhamçısı?!»

Zäytünä belän Gazrail Tukayga yakınlaşalar, üzlärenä tartalar, ımsındıralar.

G a z r a i l
Dönya mäşäkatlärennän
min kotkaram mäñgegä…

Z ä y t ü n ä
Min sine Gazraildän
ber gomergä aralıym…

T u k a y
Ikegez dä añlaeşlı,
ikegez dä katlaulı.
Läkin mäñgelek tınlıktan
kıymmät söyu şartlavı… (Uyanıp kitä.)
«Cıllıy-cırlıy ülärmen min ülgändä dä —
däşmi kalmam Gazrailne kürgändä dä.
«Bez kitärbez, sez kalasız!» —
dip cırlarmın
cäsädemne tufrak belän kümgändä dä»…

            VII

Mäxäbbätlär kabatlanmıy!
Här mäxäbbät üzençä
cannan canga aşkınganda
sirat küpere kiçä.

Kübese egılıp töşä
küper aşa ütkändä.
Cähännäm räxät kürenä
söyu utı ötkändä.

Barlık mäxäbbät üzençä —
Romeo-Djulettalar,
Färhad-Şirin, Tahir-Zöhrä,
Don Juan söyue bar…
Bar Otello mäxäbbäte
Häm gıyşkı Don-Kixotnıñ…
Platonik mäxäbbät tä
üzençä serle, utlı.
Häm bar
Tukay mäxäbbäte —
saf,
ükeneçle,
aek…
Ul da, kümäk isem bulıp,
fängä kerergä laek.

Idel yarı. Yar astındagı pristannıñ maçtaları gına kürenep tora. Agaçlar ışıgında T u k a y. Ul pristannı küzätä.

Z ä y t ü n ä   t a v ı ş ı
Idel suı dulkın-dulkın,
nik dulkınlana ikän?
Yörägem tulı dulkınnar,
nik yöräk yana ikän?

Idel suı dulkın-dulkın,
cil uzgaç tınmas mikän?
Dulkınga akçarlak kundı,
kanatı sınmas mikän?..

P r i s t a n  n a n   t a v ı ş
«Merkuriy» paroxodı
unbiş minuttan kuzgala…
 
T u k a y
Idel suın dulkınlatıp,
paroxod kitep barır.
Kitep barır eraklarga
yar bulmıy kalgan yarım.

Kalırmın Idel yarında
dulkınnar sanıy-sanıy.
Ä yöräktä tatlı yara —
ul kanıy, kanıy, kanıy…

Z ä y t ü n ä   t a v ı ş ı
Ideldä dulkınnar tınar,
yöräktä tınmas inde.
Uçakta kümer suınır,
mindä suınmas inde…

Akçarlak kitär Ideldän,
başkası kunmas inde…

I r l ä r  t a v ı ş ı
Zäytünä! Ker tizräk paroxodka —
Kuzgalabız labasa…

Z ä y t ü n ä   t a v ı ş ı
Gabdulla äfände!
Tukay abıy!..

I r l ä r   t a v ı ş ı
Zäytünä! Akılıña kil…
Kuzgalabız… Kalasıñ —
ker tizräk paroxodka…

T u k a y
Yuk, töşmim, kürenmim siña,
tüzmäslek tartılsam da —
tormışıma, yuk, yuk, kertmim,
kertsäm dä sine canga.

Z ä y t ün ä   t a v ı ş ı
Tukay äfände! Kürenegez!
Kilgänegezne beläbez —
Fatix abzıy äytte inde…

T u k a y
Canıma kertsäm dä sine,
tormışıma kertmämen —
Ikebezne dä bäxetsez,
itmämen, yuk, itmämen!..

Z ä y t ü n ä  t a v ı ş ı
Gabdulla abıy, kalasıñ…
Kuzgalabız, küräseñme?
Bez kitäbez — kalasıñ,
kalasıñ bit mäñgegä…

T u k a y
Yaşeren söyuem belän
kalamın min, kalamın,
läkin sin kabızgan utta
yanamın min, yanamın.

Yana-yana yanıp betär
yalgız gomerem şäme,
läkin betmäs, mäñge betmäs
yaşeren söyu yame.
 
P r i s t a n  n a n   t a v ı ş
«Merkuriy» paroxodı Çistayga kitä…

Z ä y t ü n ä  t a v ı ş ı
Xuş, xuş, Tukay äfände…

T u k a y
Xuş, Zäytünä!..
Xuş, färeştä…
Xuş, iñ yaktı nurlı şäm!
«Närsä ul dönya koyaşı,
sin miña nur birmäsäñ!»
Närsä ul dönya koyaşı,
sin cılıga törmäsäñ!..
Sineñ koyaşıñ cılısı
minem yöräktä yaşär…
Min ul kitäm,
sin — kalasıñ…
Yaşä, Zäytünäm,
yaşä!
Yaşä, färeştäm,
yaşä!..


2000 el

(Çıganak: Xaris R. Xäl–äxväl: Şigırlär, poemalar. – Kazan: Tatar. kit. näşr., 2001. – 208 b.)


Kommentariy yazarga


*