Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш
Габдулла Тукай (1908)
I
Башлыйк әле сүзне Карәхмәт илә,
Яд итәрләр, кем белә, рәхмәт илә.
Алдымызда ат кәмитен күрәлем
Һәм Микитин җәмгатенә ирәлем.
Бу Казанда хуп-хуп эшләр күп торыр,
Һич моның тик бери тәкый юк торыр.
Хак Тәгалә нәрсә кыйлса ирке бар,
Рус Микитиннең Казанда циркы бар.
Шунда бардыр бер мөселман пәһлеван —
Бик озын, бик көчле, гайрәтле җиван.
Шәп батыр: Зәркум кеби, Салсал кеби;
Хәйләгә оста, Сәет-Баттал кеби.
Бер хикәят килде телемгә арый,
Яхшылап сөйләп биреп булса ярый.
Таңга калсын тиречеләр, итчеләр,
Шәмчеләр дә, майчылар, кибетчеләр.
Бер заман бардым Печән базарына, —
Шунда мин таптым азык язарыма.
Иртә берлән кайнамакта бу базар,
Кайда баксаң, анда тулган сәүдәгәр.
Кайсысы сатмактадыр, кайсы ала,
Берсе алдый, шунда берсе алдана.
Һәр заманны монда хәлләр шул икән,
Һәркем үз хәле белән мәшгуль икән.
Йөгрешәләр сөртенә дә абына
Барча мөэминнәр «Көфер почмагы»на.
Нинди эш булган соң анда, нәрсә бар?
Бер сугыш чыкканмы әллә, йә пожар?..
Мин дә чаптым шунда мөэминнәр белән.
Мәскәүски якка күз салсам, күрәм:
Тәгәрәп юл уртасыннан таш килә,
Таш түгел лә — бер киселгән Баш килә.
Баш килә шундый каты, шундый кызып,
Полный ход килгән трамвайдан узып.
Һәр тараф тулган караучы — юк саны;
Баш «Көфер чаты»на җиткәч туктады.
Күрделәр бер кисек адәм башыны;
Агълаю килде дә түкте яшене.
Гәүдәсе юк бер гаҗәеп Баш ирер;
Шәһит ирер, ике күзе яшь ирер.
Юк аягы, гәүдәсе һәм юк кулы, —
Бер кисек баштыр, һаман сөйләр теле.
Сакалы ак, һәм йөзеннән нур чыкар,
Күз камашыр — һәркем йөзенә бакар.
Йөзен орды туфракка, кыйлды зари,
Зари-зари егълады шәмче Гали.
Башны күргәч, ихтыярсыз җан ачый:
Әй җаным, бу кайсы мискиннең башый?
Агълыйдыр һәркем, күзеннән яшь сыгып,
Агълый кибеттән кәләпүшләр чыгып.
Һәм аяк астында яткан тиреләр
Барча: «Ай мескин дә ай мескин!» — диләр.
Шунда тау-тау торган он капчыклары,
Агълыйлар саилче кыз, карчыклары.
Агъламаска — бер мөселман башы бу,
Һәр мөселман бәндәнең җанашы бу.
Агълый Кисекбаш, моңын-зарын сөйли,
Ак сакаллар: «Нәрсә булды?» — дип сорый.
Кызганычлы бер кыяфәт, яшьле күз
Берлә мескин Баш болай дип башлый сүз:
«Баштан үткәнне сөйлимен, тыңлагыз,
Мин хаҗи — бардым хаҗә туксан тугыз.
Күп тәваф иттем Хиҗаз сәхрасыни,
Җиддәсен һәм Мәккәсен, Сангасыни.
Мин гласныйлыкта тормышдым янә
Бу шәһәрнең Думасында ун сәнә.
Һәм дә Мәскәүдән дә маллар алмышым,
Сумына туксан тиенне чәлмешем.
Итә ирдем көн дә бер Коръән хәтем*,
Алмышым гомремдә унбишләп хатын.
Кич барыр ирдем «Тәтәйләр рәте»нә,
Әүрелеп көндез кеше сурәтенә.
Бар иде картлыкта алган хатыным,
Бер балам, — аһ, күз нурым! Аһ, алтыным!
Карт көнемдә бунлар иптәшләр иде,
Яхшы юлдашлар вә сердәшләр иде.
Тартып алды бунларый миннән Дию,
Сезгә ваҗибтыр миңа ярдәм кыйлу.
Анларый алды да керде коега,
Кайгы куймый күзләремне уйкуга.
Кыйлмасаңыз сез миңа ярдәм әгәр,
Сезгә миннән яүме мәхшәр дәгъва бар!»
*Көн дә бер тапкыр Коръәнне укып чыга идем.
Тәкый — янә.
Җиван — таза егет.
Шәһит ирер — гаепсез үтерелгән.
Тәваф итү — әйләнеп йөрү.
Гласныйлык — шәһәр Думасы члены булу.
Сәнә — ел.
Ваҗиб – тиеш.
Шунда картлар җәмгулыб киңәштеләр:
«Нишлибез соң? Агълап, эш булмас!» — диләр.
Кайсы әйтә: «Патшадан солдат сорыйк,
Ул Диюне җәдрә берлән аттырыйк».
Кайсы әйтә: «Садри Максуди барыр,
Мәсьәләне, бәлки, Мәҗлескә салыр.
Без аның чөн күп тырыштык шар салып,
Ахырында Думага да сайладык».
Кайсы әйтә: «Камчылы Ишан барыр,
Ул Диюнең, бәлки, сихерен кайтарыр».
Уртадан бер күп белекле карт кеше
Әйтә: «Бу хакта минем фикрем шушы:
Тыңлаңыз, бу — тик Карәхмәтнең эше;
Инде ул, — мәгълүмеңез, көчле кеше.
Ул барып алсын Диюнең җаныны,
Кайтарыр ул бу Кисекбаш каныны».
Барча картлар: «Яхшы бу, яхшы!» — диләр.
«Вәт менә рәхмәт! Бабай тапты», — диләр.
Бу бабай фикрен туры итсен Хода!
Итте бер мөэмин кеше шунда нида:
«Миңлебай! Бар,тиз, Карәхмәтне чакыр!» —
Чапты китте Миңлебай чатыр-чатыр.
Үтмәгәндер күз ачып йомган заман,
Килде дә җитте Карәхмәт — каһреман.
Эстәде Башны күтәреп бакмага:
Гайрәтен вә куәтен күрсәтмәгә.
Ничә кем зур әйләде — күтәрмәде,
Зәррә мыскал җиреннән тибрәтмәде.
Һич күтәралмый аны, хәйран кала;
Көчләнә, тирли батыр, хәлдән тая.
Ул Баш әйтә: «Бу Карәхмәт шаштымы?
Ул күтәрерлек җиңел бер башмы бу?
Бер түгел, меңләп Карәхмәт килсә дә,
Хәтта Зайкин, Медведев бер булса да,
Һич насыйп булмас аларга кузгату,
Файдасыздыр кузгатырга күз ату.
Чикмәсен бушка газапны — булмый да,
Чөнки бар мең пот тәгассыб бу мидә.
Бу мидә йөзләп гыйнад амбары бар,
Бу мидә мең пот сыраның пары бар.
Бу мидә бардыр җәһаләт ун вагон,
«Мин беләмлек» дәгъвасы — бер мең вагон.
«Иске — изге» фикре бардыр ун келәт,
«Һәр җәдит — кяфер» — егерме склад...»
Яүме мәхшәр — кыямәт көнендә.
Җәмгулыб (җәмгъ улыб) — җыелып.
Итте... нида — кычкырып җибәрде.
Зур әйләде — көч куеп карады.
Тәгассыб — фанатизм, искелекне яклау.
Гыйнад — тискәрелек.
Җәһаләт — наданлык.
Хазирун – шунда булучылар, тамашачылар.
III
Хазирун: «Аһ, нинди изге баш!» — диләр,
«Тик янә урнына ябышмас», — диләр.
Инде мөэминнәр каты кызгандылар,
Чын күңелдән Баш өчен сызландылар.
Һәм үрә торды батырның чәчләре,
Газбилә аузыннан утлар чәчрәде:
«Мин, — диде, — дөньяда тормыйм, ичмасам,
Шул Дию-залим башыны кисмәсәм.
Бармыймын хәтта Микитин циркына,
Шул Дию башына күңлем җилкенә.
Шунсыз инде бер дә рәхәт күрмәмен,
Һәм Пугач-Зайкин рәтенә кермәмен.
Йә үләм мин, йә шуның муйнын кисәм,
Хак гыйнайәт әйләр ирсә*, мин басам».
Бар халык та: «Бар, Карәхмәт, бар», — диләр,
«Бу Кисекбаш хатынын коткар», — диләр.
«Бармыйлармы? Мин барам, әлбәт, барам,
Бармасам, дөнья йөзе булсын хәрам!..»
Бу гаһедтән соңра Башның күзләре
Яктырып китте — ачылды йөзләре.
Ул Баш әйтә: «Әй батыр, рәхмәт сиңа,
Йөкләдем мин бик авыр зәхмәт сиңа.
Барча иркеннән вә циркыңнан җөда
Булдың инде, бәс сиңа миннән дога.
Әйдәгез, әй әһле базар, берьюлы
Фатиха: уңсын Карәхмәтнең юлы!»
Шул вакыт куллар белән тулды сәма,
Чын күңел берлән кыйла һәркем дога:
«И ходаем, бир Карәхмәткә мәдәт,
Ушбу юлда бир аңар көч һәм сәләт!»
Берзаман куллар салындылар төшеп —
Күрделәр: килде трамвай җитешеп.
Пәһлеван вагонга җирләште кереп,
Алды «пересадка» берлән бер билет.
Барча мөэминнәр озатып калдылар:
«И Ходаем, рәхмәтеңне сал!» — диләр.
Кузгалып китте вагон, җилдәй бара,
Баш йомарланып китә, җирдән бара.
Башны күргәч, кузгалып гайрәтләре,
Өрде барча итчеләрнең этләре.
Йөгерәләр алды-артлы бер көтү
Кәкре койрыклар! — кая Башны җитү!
Ул барадыр йөгрек аттан да каты
Һәм җәядән аткан уктан да каты.
Үз хәленчә китмәдә тыр-тыр вагон,
Таш ата башка малайлар яльгабун.
Калды уң якта «Китаплар ханәсе»,
Сулда — «Әлислах» идарәханәсе.
Бер сәгать, бер көн вә өч көн киттеләр, —
Зур завод Крестовниковны үттеләр.
Җиде көне, төне чөнки киттеләр,
Нагяһан бер сахрая ирештеләр.
Шунда җиткәчтен, трамвай туктады,
Баш йомарланып барадыр туктамый.
Туктагач шунда сихерле машина:
«Нишлибез?» — диде Карәхмәт Башына.
Ул Баш әйтә: «Син вагоннан төш хәзер,
Бик якынлашты кирәкле төш хәзер.
Без барыйк азрак җәяү алга табан;
Иштә бу алдыңдагы күлдер — Кабан.
Бар дорыр күлнең төбендә бер кое,
Шунда керде ул теге залим Дию!»
*Алла ярдәм итсә.
Газбилә (газыб илә) — ачу белән.
Гаһед — сүз бирү, ант итү.
Җөда булу — аерылу.
Әһле базар — базар кешеләре.
Сәма — күк.
Мәдәт — ярдәм.
Яльгабун — уйнап.
Сүз рәте килгәч, итәм әзрәк бәян,
Таки яшьрен күл төбе булсын гаян.
Анда һәртөрле гаҗәпләр бар да бар:
Кып-кызыл алтын шәһәр, җиз карьяләр;
Мөгезе мәрмәр боланнармы кирәк,
Алты йөз башлы еланнармы кирәк.
Су анасы, — бик явыз, йөзе кара, —
Ел да бер угъланны йә кызны ала.
Шул заман, кем, килде Мәскәү гаскәре,
Бу Казанга туп атарга башлады.
Шул вакыт ханнар, вәзирләр качтылар,
Барча малны ушбу күлгә сачтылар.
Сачтылар алтын-көмешнең һәммәсен,
Ягъни «безнең мал кешегә калмасын».
Шул заманнан бирле, кем, алтын-көмеш
Күл төбендә һич хисапсыз күп, имеш.
«Бер заманда, шөбһәсез, бу күл кибәр»,
Дип гакыллы зур хәкимнәр сөйлиләр.
Киптисә, бер дәфга кузгалып бары —
Күл буеның мәдрәсә талибләре
Барча байлыкны җыячаклар имеш,
Һич һөнәрсез бай булачаклар имеш.
Ел ел артыннан һаман үтмәктәдер,
Күл буе талибләре көтмәктәдер...
Иштә — менә.
Итәм бәян — аңлатам, сөйлим.
Гаян — ачык.
Карья — авыл.
Әйдә максудка! Алар көтсен әле,
Сүз Кисекбашка килеп җитсен әле.
Ул Карәхмәтнең билендә бавы бар;
Бауның алты мең колачлы буе бар.
Бау белән ул эшне яхшы җайлады:
Бер очын Башның теленә бәйләде.
Бер очын учлап, Кабанга чумды ул,
Туп-туры шуннан коега тотты юл.
Ул төшә, бер көн төшә, өч көн төшә;
Туктамый инмәктәдер көндез-кичә.
Бер — аягы әйләнәдер, бер — башы,
Һәр минут, һәрдәм Хозырдыр юлдашы.
Ул инә, Алла сүзен тәкрар кыйла.
Тышта агълыйдыр Кисекбаш, кайгыра.
Нәкъ төшеп киткәнгә ун тәүлек тула, —
Ахры җиргә аяклары төртелә.
Пәһлеван, гаять арып, эштән чыгып,
Ун минут торды катып, гакълын җыеп.
Бервакыт безнең батыр ачты күзен:
Бер сарай алдындадыр күрде үзен.
Шундый яхшыдыр ки, һич мондый сарай
Салмагандыр Кәчимеский Ибырай.
Капка башында яшел ләүхә тора;
Анда иштә ушбу сүзләр укыла:
«Монда сакин бужи фирка җания,
Табигыйннәр мәзһәбе Гайнания».
Тартты, куптарды Карәхмәт капканы,
Соңра тиз-тиз элгәрегә атлады.
Керде дә күрде: сарайда бер хатын –
Җәлбитәрлек һәр кешенең дикъкатен:
Йөз нуры дүрт якны әнвәр әйләгән,
Тәңренең гыйшкы аңар кяр әйләгән.
Намаз укыр ул ахирәт хатыны,
Аһ итәр — күккә чыгадыр төтене.
Күз яше сәҗдә җирене болгамыш;
Ул Кисекбашның хәлале бу имеш.
Үтте аннан, китте башка бүлмәгә,
Шундый күренеш — кызганычтыр күрмәгә:
Анда биш йөзләп мөселманнар тулы,
Багълыдыр һәрберсенең аяк-кулы.
«Алла, Алла! Саклый күр утдин!» — диләр,
«Кыйл шәфәгать, йа Баһаветдин!» — диләр.
Сикерәләр, җенләнәләр үзләре,
Һәм акайган, кот очарлык күзләре.
Чөн болар һәп пәһлеванны күрделәр;
Бер авыздан бөйлә фөрьяд кыйлдылар:
«Мәрхәмәт ит, и Карәхмәт, безгә син;
Безне коткар, из Диюнең измәсен.
Һәр минут үткән саен без куркуда:
Бу Дию һәр көн бишәр адәм суя.
Күп идек без былтыр, үткән көз генә,
Инде калды барчабыз биш йөз генә».
Шунда бер бүлмә күренде — шактый киң;
Күрде батыр: шунда яткан ул ләгыйнь.
Биниһая зур башы — гөмбәз кадәр;
Ни сәбәптәндер башында фәс тә бар.
Салынып төшкән килешсез мыегы —
Бик озындыр, мисле күсе койрыгы.
Бармаклары охшар адәм гәүдәсе, —
Күп татарны имгән ирде ул гасый.
Билгеле инде, Карәхмәт курыкмады;
Ул аны «тор! тор!» диюбән төрткәли.
Нәгърәләр берлән Диюне уйгата;
Һич уянмый уйкусыннан, ул ята.
Төрткәли торгач, ниһаять, уйгана,
Куркынычлы күзләре уттай яна.
Ул Дию уйганды: дүрт якка бакар,
Көфер сүзләр, агьзыйдин утлар сачар:
«Ник йөрисең монда рөхсәтсез кереп,
Һич оялмый тәмле уйкум боздырып?
Белмисең, махсус колониям бар минем,
Мәхкәмәм бар, автономиям бар минем.
Куркъмадың, монда ничек кердең кыеп?
Бар икән йөргән кеше, җаннан туеп!»
Язмыймын сугыш нә рәсмә булганын,
Кайсысы җиңгәнен йә җиңелгәнен.
Гөрзи төшкәч, кайсы билдән батканын,
Кайсысының маңгаеннан батканын.
Кариэм, иткел канәгать барына,
Итмәсәң — әйдә Печән базарына.
Талиб — шәкерт.
Лаүхә — язулы такта.
Иштә — менә.
Җәлбитәрлек — җәлеп итәрлек.
Әнвәр әйләгән — нурландырган.
Кяр әйләгән — йоккан.
Хәлале — хатыны.
Болар һәп — болар барысы да.
Фөрьяд кыйлу — ачынып елау.
Ләгыйнь — ләгънәт суккан.
Биниһая — чиксез.
Мисле — нәкъ.
Гасый — гөнаһлы, җинаятьче.
Нәгърә — каты кычкыру.
Нә рәсмә — ни рәвешле.
Гөрзи — чукмар.
Кариэм — укучым.
VI
Иртә берлән кайнамакта ул базар,
Анда да монда кызадыр сәүдәләр.
Кызса да гадәттәгечә сәүдәләр,
Әллә ник бүген күңелсездер базар.
Һәр мөселман әллә нигә кайгылы,
Нәрсәгә хәмлитмәгә бу кайгыны?
Юк, аларга кайгырырга юл да бар:
Нәкъ бер айдыр — юк Кисекбаштан хәбәр.
Җәмгулыб өч-дүрт кеше һәр чат саен,
Гәпләшеп кайгырталар Башның хәлен:
Ягъни ул мескингә ни булган икән?
Ике якның кайсысы җиңгән икән?
Әһле ислам шул рәвешчә яхзәнүн...
Күренә шул хәл ерактан, ах, вагон!
Нәрсә булган? Нинди хикмәт, кем белә? —
Ташбака төсле, вагон әкрен килә.
Өч сәгать үтте күренгәндин бире,
Юк әле асла якынлашкан җире.
«Ник болай бу?» — дип гаҗәпләнгән базар,
Әйләмәктә пассажирлар интизар.
Хәмлитмәгә (хәмел итмәгә) — сылтарга.
VII
Тын гына торган вакытта шул рәвеш,
Килде ямьсез, куркынычлы бер тавыш.
Бик каты күк күкрәгән төсле була,
Җир ярылган, тетрәгән төсле була.
Бер — арысланнар акыргандай була,
Бер — көтү ишәк бакыргандай була.
Күз ачырмаслык чыгып комлы буран,
Басты золмәт Җир йөзене шул заман.
Һәр тараф золмәт, күренмидер кояш,
Куркуга төште кешеләр — карт вә яшь.
Һич кеше белми: ни хикмәт бу, ни бу?
Әллә чынлап та кыямәт көнме бу?
Әллә бер «койрыклы йолдыз» төштеме?
Әллә Тәңре сур өрергә куштымы?
Дөньяга соңгы минутлар килдеме?
Әллә Ханның мәсҗеде җимрелдеме?
Әллә тәүбә капкасы ябылдымы?
Әллә бер бай корсагы ярылдымы?
Ташпулатлар җөмлә дер-дер селкенә...
Каршылык юктыр Ходайның иркенә.
Әрҗәдә читек-кәвешләр кузгала,
Һәм өеп куйган кәләпүшләр ава.
Танымый дуст дустны, кардәш кардәшен,
Һәр кеше куркып укый «ләхәүлә»сен.
Ни бәла килде Казанның халкына?
Очрадылармы Ходайның каһренә?
Җөмлә — барысы.
Золмәт — караңгылык.
VIII
Бәс, шу рәсмә куркытып торган заман
Чыкты аңсыздан кояш, китте тузан.
Күрделәр: җитте килеп мәгълүм вагон,
Тагылып артында бернәрсә тагын.
Ни күрәләр: өнме, ялган төшме бу? —
Тагылып килгән теге фәсле Дию.
И дулый! Мәлгунь Дию, и тартыла!
Акыра ямьсез каты — җир селкенә.
Бите-башы канланып беткән янә;
Әйләнәсендә Кисекбаш әйләнә...
Сөйрәлеп җирдән Дию килгән икән,
Һәм вагон шуннан озак торган икән.
Бу Диюдән ул буран купкан икән.
Куркытучы шул Ходай суккан икән.
Инде һәркем күңленә шатлык тула,
Ул Кисекбаш елмаеп көлгән була.
Шул минут чыкты вагоннан пәһлеван,
Күтәреп башыны арыслан сыман.
Чөн Печән базары халкы күрделәр,
Барча күрешмәк өчен йөгерделәр.
Җөмлә бердән: «Әссәлам» дә «әссәлам!»
Һәм Карәхмәт: «Вәгаләйкем әссәлам!»
Һәр мөселман дәрт белән күккә оча:
Бер Кисекбаш, бер Карәхмәтне коча.
Чыкты вагоннан тагын бер ир бала,
Бик чибәр — күргән кеше хәйран кала.
Чыкты тагын да чапанлы бер хатын,
Җәлбитәрлек тиречеләр дикъкатен.
Бер хаҗи шул хәл хатынга күз кыса
Һәм дә яп-яхшук оятсыз сүз куша.
Ул Кисекбаш күрде дә бу тәкъваны:
«Тимә хатынга!» — диеп, бармак яный.
«Белмәдем мин!» — дип, хаҗи зари кыйла,
Күзләреннән яшьләрен җари кыйла.
Шул вакытта Камчылы ишан килә;
Ул Кисекбашны тотубән өшкерә.
Күрделәр: Баш яшь егет булды янә,
Кул-аягы, гәүдәсе килде янә.
Бу кәрамәтне күзилә күрделәр,
Тәңрегә мең-мең шөкерләр кыйлдылар,
Ул Дию күздән югалды, юк булып,
Очты Яңа бистә якка, ут булып.
Сез беләмсез: ул Кисекбаш әл дә бар;
Көн күрә яхшы гына, ул — сәүдәгәр.
Дин юлында күп газап күргән өчен,
Армый-талмый дин өчен йөргән өчен,
Пәһлеванга бирделәр алтын сәгать,
Чылбыры юк, белмимен, нидер сәбәп...
Фагыйләтен, фагыйләтен, фагыйләт,
Ну, Печән базары халкы күңле шат!
Шу рәсмә — шул рәвешле.
Аңсыздан — кинәттән.
Чөн — кайчан.
Тәкъва — изге кеше.
Җари кыйла — агыза.
Кәрамәт — могҗиза.
Күзилә — күз белән.
(«Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш». 1908 елда язылган һәм шул ук елда аерым китап булып басылган. («"Шигырь көтепханәсе"ннән 7 нче дәфтәр». Казан, И.Н.Харитонов литотипографиясе; тышлыкның 4нче битендә Шәрәф типографиясе, 1908 дип язылган.) Шул ук елның декабрь аеңда әсәрнең икенче басмасы да дөнья күрә. Текст шуннан алынган. «Әлислах»ның 1908 елгы 13 октябрь санында Купеческое собрание залында (Казанның хәзерге Островский урамындагы Яшь тамашачылар театры бинасы) 14 октябрьдә әдәбият кичәсендә Г.Тукай үзенең «Кызыклы гыйшык» һәм «Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш» поэмасын укыячагы турында хәбәр урнаштырылган. Бу кичәгә катнашкан Ф.Әмирхан үзенең «Әлислах»та бастырган бәяләмәсендә болай ди: «Тукаев бу әсәрен ислахчыларның соңгы әдәбият кичәләрендә укыганда, халык, җөмлә тәмам булганын да көтә алмыйчан, самими бер көлкегә тотылып, бөтен залны тутырып кул чабалар һәм, укучыны бүлеп, әллә никадәр вакытлар туктап торырга мәҗбүр итәләр иде. Вакыйгаң да, бу әсәр татар әдәбиятында шигырь белән язылган көлкеләрнең иң мөкәммәл вә максудына иң муафикъ чыкканыдыр. Тукаев монда Печән базары мәгыйшәтенең иң садә вә иң горфи генә эшләрен дә шулкадәр көлкеле итеп тасвир итә ки, укучы ихтыярын кулыннан җибәрә /.../ Тукаевның бу әсәрен һәм «Яшен»дә көлке шигырьләрен укый торгач, аңар татар галәменең иң оста юмористы диясем килә башлады» («Әлислах», 1908, 24 ноябрь, 52нче сан). 1908 елның 26 октябрендә Ф.Әмирхан Оренбургтагы дусты Исмәгыйль Аитовка язган хатында да: «Безнең әдәбият кичәсе»ндә Тукаевның «Кисекбаш»ы укылды (үзе укыды). Халыкның көлә-көлә эчләре катты, һәм Тукаевны да бүлә-бүлә кул чабу белән сыйладылар».
«Йолдыз» газетасының 324 нче һәм 326 нчы саннарында, «Әлислах»ның 5 ноябрь (50нче) санында поэманың басылуы турында игъланнар урнаштырылган. Татар вакытлы матбугатында поэманың икенче басмасы басылуы турында да хәбәр ителгән. Татар вакытлы матбугаты поэманың нәшер ителүен хуплап каршы алса, «Чүкеч» журналы («Әлислах» белән ике арадагы фикер каршылыклары булуы нәтиҗәсендә) поэмага башкача тискәре мөнәсәбәт белдергән. Мәсәлән, аның 1908 елгы 60нчы санында мондый юллар бар: «Музейханәдә Борһан әфәнденең камчат бүрегене жиртовать итү тугърысында бер авыздан камчат бүрекне кабул идәргә ике кешедән комиссия сайлап, 32 сәнә киеп йөргән ислам такиясе дә жиртовать идәргә үтенергә карар биргән.
Шымчы Вәлинең үтенүе буенча, Габдулла Тукаевтан «Яңа Кисекбаш» кеби итеп «Камчатбаш» нам китап язарга үтенергә, Ишморатов Габдрахманнан шул китапны нәшер идәргә, Ишмөхәммәд дамелладан шул китапка цензурны рөхсәт бирүне үтенергә карар биреп, Садыйк мулла Иманкуловка йиренә йиткерергә тапшырылды». Журналның 65 нче санында да поэмага таш ату сизелә. Анда: «Яңа Кисекбаш»тагы «бармак яный» сүзе дөрест булып, адәмнең бармагы башында була башлаган», — дигән сүзләр бар.
Әсәр урта гасыр шәрекъ әдәбиятының ХIV-ХV йөзләр шигъри ядкярләре, төрки-татар телендәге дини-дидактик «Кисекбаш китабы»на нәзыйрә (охшату) рәвешендә язылган. Ул әсәр түбәндәгечә башланып китә:
Башлагали сүзи бисмилла илә,
Дурушалым төн вә көн Алла илә.
Үстүмездә Хакны хазир күрәлем,
Мостафаның җәмгатенә ирәлем.
Сүзләгәем бер хуб изгү дастан,
Кем күңелләр шады кыйлгай дустан.
Дөньяда бер хуб-хуб эшләр куп торур,
Һич муның тик бери тәкый юк торур.
Бер хикайәт кәлде телемгә арый,
Сүзләкәймен хак кыйлур ирсә ярый...
Печән базары — ХVIII-ХХ гасырның 30 нчы еллары башында Казандагы сәүдә һәм иҗтимагый-мәдәни үзәк. Иске Татар бистәсендәге Шәрекъ базарына хас туры почмаклы озынча киң базар мәйданы, аның тирәли кибетләр, кунакханәләр, мунчалар комплексы тезелгән була.
Ат кәмите, Микитин җәмгате — Казанда 1890 елда бертуган рус цирк артистлары Петр Александрович (1846-1924) һәм Аким Александрович (1849-1917) Никитиннар тарафыннан оештырылган цирк. Татарлар циркны исә «ат кәмите» дип, Никитинны «Микитин» дип йөрткәннәр.
Мөселман пәһлеван — циркта французча көрәшеп йөргән Карәхмәт кушаматлы кеше. «Мөселман батыр»ның «кяфер батыр»лар белән көрәшүе Казандагы татарларны аеруча кызыксындырган. Цирк хуҗасы Никитин, үзенең керемен күбәйтү өчен, бу хәлдән бик оста файдаланган. Печән базары татарлары күпләп-күпләп циркка йөри башлыйлар. Яңа чыга башлаган «Яшен» журналы бу вакыйганы сатира угы астына ала. Менә шундый чыгышлардан бер өзек: «Бу көннәрдә Казанга ат кәмитендә көрәшергә Карәхмәт исемле бер
төрек килде. Буның килүе Казан халкының милли хислөрене ни дәрәҗәдә ирештергәнлегене тәүсыйф кыйлып бетерергә мөмкин түгел. Хәтта күп кешеләр намаз артыннан да буның өчен дога кыйлалар һәм тиз көндә догалыклар бастыра торган бер китап ширкәте үз матбагаларында «Карәхмәт догасы» дигән бер дога бастырачак, имеш. Хәзер Печән базарында, мәсҗедләрдә дә буның өчен дога кыйлуны муллалардан үтенү өчен бер кәгазьгә кул куйдырып йөриләр» («Яшен». 1908. 2нче сан. 10 сентябрь) .
Зәркум, Салсал, Сәет-Баттал — Көнчыгыш халыкларында әкият батырлары.
"Көфер почмагы"на - көфер почмагы Печән базарында, хәзерге Мәскәү һәм Париж Коммунасы урамнары кисешкән урында салынган Юнысов мәчете (7нче мәчет, «Ак мәчет» дип тә йөртелгән) белән янәшәдә булган.
Мәскәүски якка — бу урам берничә мәртәбә исемен алыштыра. Элекке исеме Владимирский, соңрак Московскийга әйләндерелә. СССР Үзәк Башкарма Комитетының С.М.Киров исемен Татарстан АССРда мәңгеләштерү буенча 1935 ел 25 июнь карары нигезендә Московский урамга Киров дип кушыла. Соңгы елларда Московский исеме кабат кайтарыла.
Хиҗаз сәхрасыни, Җиддәсен һәм Мәккәсен, Сангасыни — Согуд Гарәбстанындагы шәһәр һәм төбәк исемнәре.
Кич барыр ирдем «тәтәйләр рәте»нә — Тукай бу урында XX гасыр башында Казанда булган фәхешханәләрне истә тота.
Дию — бу образда үзләрен «божий фирка, божий полк» дип атап йөрткән сектаның берсе — «Вәисиләр хәрәкәте» башлыгы Гайнетдин (Гайнан) Баһаветдин улы Вәисев (1873-1918) күздә тотыла. Вәисләрнең төп таләпләре — Русия кануннарына һәм җирле хакимияткә буйсынмау, фәкать шәригать кушканча, Коръәнчә яшәү, көферләр армиясендә хезмәт итмәү, ике башлы каракошлы паспортны алмау, салым түләмәү һәм башкалар. Гайнан Вәисевнең бу елларда, хәтта мөритләренең хатыннарын никахлап алып калу очраклары да булган. Мәсәлән, «Бәянелхак» газетасының 1907 елгы 20 май санында «Т.З.» имзасы белән басылган хатта: «...Бәнем төшкән җирем камчатчы Гыйззетуллада иде. Бу кеше, Вәисиләр мөриде, бәңа әйтә: «Хак өчен җиһад итүче хакгүйләр (туры сүз Сөйләүче) бар. Барыйк, аннары күрик», — дип, без аның илә барып та кердек, һәм Гайнан безне үзе чакыртып та алды. Бәнем илә хатыным да айларга барды. Ул Гайнан бәңа: «Хатының сәңа хәрам дип, ул гына да җитмәсә, талак, талак сүзләрен бер-ике тәкрарлаганнан, хатынымны үзенә алды да калды.
Бәнем хатыным кәнди хәләл иде. Бунда һич шөбһә юк. Әмма Гайнан әллә нинди аңлашмый шәригать сүзләре сөйләп, соңра: «Сәнең хатының сәңа бу сәгать хәләл түгел, хәрам», — дидектә эшне бетерде. Халәнки, хатыным берничә сәнәдән бирле бәнем тәхте никяхында иде. Шулай булса да, гомер иткән хатынымны аерып, бәне мәхрүм итеп бирүгә әлеге без шәргый дип йөрүчеләр җир-кәнмәделәр...» — диелә. Бу вакыйга моның белән генә тәмамланмый, «Бәянел-хак»ның шул ук санында: «...Шул Вәиси фиркасы Гайнан үзенең мөридләрендән Самара губернасының Зәйнулла угылы Тимергалинең хатыныны аерып аларак, аны гомер иткән җәмәгатендән аерганлыкны бәян иткән мәктүб, мәзкүр Тимергали әфәнденең үз кулы илә язылмыш һәм Әхмәтҗан Сәйдәшевкә тапшырылмыш», — дигән юлларда Гайнанның бу гамәлләрне беренче генә эшләмәвен тагын бер кат дәлилли.
Садри Максуды (1878-1957) — II, III Дәүләт думалары депутаты, кадетлар партиясе члены, 1917 елгы Февраль инкыйлабыннан соң татар милли хәрәкәте лидерларыннан берсе — Милли Идарә рәисе. 1918 елдан мөһаҗирлеккә китә.
Камчылы ишан — Габдессаттар Хуҗаев, Казанда Яңа Бистәдә яшәгән ишан. Ул авыруларны камчы белән сугып «дәвалый» торган булган. «Камчылы» кушаматы шуннан килә. Тукай аны үз күзе белән күргән. Бу хакта аның замандашы, «Әлислах» газетасының редакторы Вафа Бөхтияров түбәндәгеләрне яза: «Казанның Камчылы ишаны Фатих Әмирханнарга каршы гына тора иде. Фатих Әмирханга барганда, Тукай берничә тапкыр Камчылы ишанның мәчеттән чыгып килгәнен күрде. Моннан башка тагын 1907 елның ахырында җомга көнгә каршы кич белән Фатихларда булдык. Фатихта бераз утыргач кайтырга чыктык. Без чыкканда, капка төбендә байтак җигүле атлар тора иде. Башта, бу хәлне күргәч, бер туй мәҗлесе булырга кирәк дип уйланды. Сораштыргач, Камчылы ишанның мөритләре белән гыйбадәт мәҗлесе икәнен белдек. ...Без кергәндә, өйнең залында мөритләр идәндә түгәрәкләнеп утырганнар. Түгәрәк уртасында зур чалма кигән Камчылы ишан утыра. Шау килеп, «яһу!.. яһу!.. яһу!..» дип кычкырып, тавышланып утыралар иде. Шул кычкырып утыручылар арасыннан берничәсе, сикереп торып, шул түгәрәк эчендә сикереп-кычкырып йөри башладылар. Бу күренеш Тукайны шомландырды булырга кирәк: «Әйдә, чыгабыз», — диде. Без чыгып киттек». Шунда ук истәлек авторы Тукайның Камчылы ишан турында шигырь иҗат итүен яза. Шигырь түбәндәгечә:
Күзен йомган, муен бөккән, башында чалма чорналган;
Кибән чалма кибәк башта: ишан булган имеш, хайван!
(Тукай турында истәлекләр. — Казан, 1986 ел, 82 б.)
Зайкин, Пугач, Медведев — циркта рус көрәшчеләре.
Сулда — «Әлислах» идарәханәсе — атналык газетасы, «Әлислах» шул ук исемдәге оешма органы. Газета 1907 елның 3 октябреннән 1909 елның 22 июленә кадәр Казанда басыла. (Барлыгы 68 сан.) Хәзерге Тукай урамы буенча «Нәфис» берләшмәсенә таба барганда, «Әлислах» идарәсе бинасы сул якта булган (хәзер сүтелгән).
Зур завод Крестовниковны...— Казан һәм Мәскәү эшмәкәре Козьма Васильевич Крестовниковның уллары Александр, Василий, Иван Казанда 1855 елда Шәм-стеарин, сабын кайнату, гөлсирин җитештерү, химия заводы оештыралар. 1871 елдан ширкәтнең атамасы «Фабрично-торговое товарищество братьев Крестовниковых на паях» дип йөртелә башлый. Совет идарәсе елларында бу предприятие М.Вахитов исемендәге комбинат дип, хәзер исә «Нәфис» акционерлык җәмгыяте дип йөртелә.
Иштә бу алдыңдагы күлдер — Кабан... — Кабан күле Тукай заманында да серле күл булып саналган. Моңа нигез дә бар: Иван Грозный Казанны басып алганда, шәһәрнең барлык байлыгы Кабанга ташланган, дигән легенда яши. Бу легенданың серләренә төшенүгә теләү бүген дә дәвам итә. Р.Мостафин «Кабан күле серләре» китабында шул серләрне ачарга тырышкан.
Су анасы — бик явыз, йөзе кара... — төрле халыкларның мифларында Су бабасы, Су иясе, Су анасы, Тукай язганча, явыз, табигатькә зарар китерүче зат итеп сурәтләнә. Мәсәлән, «Татар халык иҗаты» (Казан, 2004) китабында: «Боларның ачуларын китерсәң, алар шушы үзләре торган суда каты дулкыннар ясыйлар. Шундый суда коенган кешеләрнең кайберләрең үзләренә тартып алалар...» — дигән аңлатма бирелә.
Күл буеның мәдрәсә талибләре... — Казан уртасындагы Кабан күле буенда урнашкан мәдрәсәсенә (Касыймия мәдрәсәсе) XVIII гасыр ахырында нигез салына. Башта Апанай мәчетендә, 1877 елдан Исхак Юнысов акчасына Кабан күле буендагы махсус бинага урнаша. 1898 елдан 2 нче җамигъ мәчетнең имамы һәм мәдрәсәнең мөдәррисе Касыйм хәзрәт (Мөхәммәткасыйм Салихи) исеме белән атап йөртелә. Тукай бу урында шул мәдрәсәдә укучы шәкертләрне искә ала.
Кәчимеский Ибырай — бөтен малын эчеп, туздырып бетергән Ибраһим исемле (Касыйм шәһәреннән) сәүдәгәр. Шул заманда бу шәхес турында җыр да чыгарылган. Тукай «Халык әдәбияты» исемле язмасында «Касыймский Ибырай» көе турында түбәндәгечә яза: «Бу — Касыйм шәһәрендәге чамадан тыш месриф (мал, акча туздыручы) бер байга чыгарылган көй. Касыймский Ибырай гуләйт итә-итә дә актык тунын да сата. Ахыр гомерендә бик хосранлы (үкенечле) рәвештә вафат була. «Касимский Ибырай көе» шул сәбәптән чыга».
Бужи фирка — Вәисиләр үзләрен «Божий фирка наҗия» (коткаручы төркем) дип атап йөрткәннәр. Тукай «наҗия» сүзен «җинаятьче» мәгънәсендәге «җания» сүзе белән алмаштырган. Г.Вәисинең 1907 елда традицион дингә каршы килгән китабы басыла. Татар матбугатында әлеге хезмәтне тәнкыйтьләгән мәкаләләр шактый басыла. Мәсәлән, «Бәянелхак» газетасының 1907 елгы саннарында «Ниәтлибез?», «Идарәдән», «Вәисиләрә мөнәсәбәт», «Җәвәһире хөкүмәт», «Баһави китабы хакында» һәм башка мәкалә-язмаларда Вәисиләр хәрәкәте тәнкыйтьләнә.
Баһаветдин — Гайнан Вәисевнең атасы Баһаветдин Хәмзә улы Вәисев (1804-1893), Вәисиләр хәрәкәтен башлап җибәрүче, Идел буе һәм Себер, хәтта Урта Азия мөселманнары арасында изге булып танылган Хуҗа Баһаветдин. Үзенең дингә булган карашын «Хаҗилар юлы» («Тарикы хөҗҗәтин», 1874) исемле кулъязмасында тасвирлап калдыра.
Әллә Ханның мәсҗеде җимрелдеме? — Тукай бу урында XVI гасырның беренче яртысында Казан Кремлендәге үзәк комплексның дини корылмасын күз уңында тота. Ул 3 манаралы, үзәк гөмбәзле җамигъ мәчет булган. XIX гасыр уртасында мәчет урынына «Сошествие Святого Духа» сарай чиркәве корыла.
Тәүсыйф кыйлып — сыйфатлап, тасвирлап.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.: шигъри әсәрләр (1904-1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).
Перевод поэмы Габдуллы Тукая «Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш» (1908) на русский язык:
Сенной базар, или Новый Кисекбаш (Перевод Равиля Бухараева)
I
А давай-ка с Карахмета речь начнем!
Не помянут ли, как знать, и нас добром.
Не зайти ли нам напротив поглядеть
цирк Никитина, где «конная комедь»?
Тут в Казани всех похвальных дел не счесть,
но такого не бывало даже здесь.
Бог велит – вершится все в урочный час.
Так Никитин балаган открыл у нас.
В славном цирке мусульманский есть борец,
дюжий молодец, верзила и храбрец.
Он могуч, как сам Заркум или Салсал,
он сметливее, чем сам Саит-Баттал.*
На язык пришел рассказ, пора дерзать,
эх, уменья бы хватило рассказать!
Пусть приказчики дивятся, мясники,
кожемяки, маслоделы, свечники…
На Сенной базар пришел я как-то раз,
тотчас тема для рассказа там нашлась.
Тот базар с утра шумит во все концы.
Всюду ловкие торговцы и купцы.
Кто торгует, кто толпится у лотков,
всюду множество пройдох и простаков.
Тем базар и знаменит с начала дней:
всяк печется здесь о выгоде своей.
Вдруг, толкаясь, спотыкаясь – пыль столбом! –
все к «Углу гяуров» бросились бегом.
Мусульмане, что еще случилось тут?
На войну ли, на пожар ли все бегут?
Ну и я за всеми кинулся вдогон.
Глянул в сторону Московской – это сон? –
круглый камень посередке мостовой
катит, схожий с человечьей головой.
Обгоняет эта невидаль, ай-яй,
полным ходом разогнавшийся трамвай.
А зевакам всех сословий нет числа.
Встало диво у «безбожного» угла.
Тела нет, а слезы катятся рекой:
не иначе, это мученик какой…
Видно, с плеч главу отсек гяура меч,
но язык еще держать способен речь.
Борода благообразна и бела,
всех слепя, лучи исходят от чела.
А Башка о землю бьется, нос в пыли:
сострадая, возрыдал свечник Гали.
Души скорбь переполняет: ну дела,
чьей же горькая головушка была?
Все заплакали при виде бедняка,
каляпуши с плачем спрыгнули с лотка;
шкур дубленых, что валялись под ногой,
«Ах, бедняга! Ах, бедняга!» – слышен вой.
Заливается гора мешков с мукой.
В голос нищенки ревут перед Башкой.
Как не плакать, коль бессильны тут слова:
это ведь единоверца голова!
Кисекбаша излияния горьки.
«Что случилось?» – вопрошают старики.
С горькой миной озирая белый свет,
горемычная Башка дает ответ:
«Что ж, внемлите, хоть печален мой рассказ.
хадж свершил я девяносто девять раз.
Был в Хиджазе, побожиться в том могу,
Мекку видел, видел Джидду и Сангу.
Был я гласным в думе вашей городской,
десять лет я честью тешился такой.
Из Москвы мои товары шли притом,
наживал я девять нa десять на том.
Дня не помню, чтоб Корана не раскрыл,
в жизни я пятнадцать жен переменил.
Вечерами бегал «к тетенькам в ряды»,
по утрам вершил, как праведник, труды.
Мне сынка, что лучезарен, как луна,
родила моя последняя жена.
Эти спутники, которых рядом нет,
утешеньем были мне под старость лет.
Див обоих утащил однажды в ночь,
долг святой ваш – мусульманину помочь!
Он в колодезь спрятал их на самом дне,
глаз от горя не сомкнуть отныне мне.
Коль не выручите сына и жену,
злым проклятьем в Судный день вас прокляну!»
II
Стали деды меж собой держать совет:
«Что же делать? Ведь в стенаньях проку нет!»
Говорят: «Солдат попросим у царя.
Пусть они застрелят Дива-бунтаря.»
Говорят: «С запросом шлите Максуди:
Государственная Дума – рассуди!
Зря ли клали мы на выборах шары,
нам обязан он безмерно с той поры!
Или пусть «ишан с камчой» сюда придет,
быстро чудище он в чувство приведет!»
Вдруг один из них, бывалый аксакал,
заявляет: «Я решенье отыскал:
Карахмет необходим, однако, здесь,
у него-то, без сомненья, сила есть.
Душу вынет он из чудища шутя,
Кисекбашу возвратит его дитя».
Завопил базар: «Конечно, Карахмет!
Молодец, нашел ведь выход, ай да дед!
Карахмету пусть Аллах прибавит сил!»
Тотчас кто-то из толпы заголосил:
«Минлебай, зови-ка быстро силача!»
Тот помчался, чоботами топоча.
Не успели и моргнуть, как той порой,
объявился Карахмет, силач-герой.
Он Башку руками мощными берет,
чтоб отвагой поразить честной народ.
Как ни тужился поднять – на волосок
сдвинуть с места эту Голову не смог.
Карахмет собой являет жалкий вид:
весь взопрел, изнемогает и сопит.
А Башка: «Он что, рехнулся, Карахмет?
Легче, думал, ничего на свете нет?
Да таких пусть будет тысячный отряд,
Пусть и Зайкин, и Медведев подсобят,**
Этот подвиг даже им не по плечу,
я об этом даже думать не хочу.
Ведь в мозгу – и потому пусты труды –
фанатизма неподъемные пуды,
здесь упрямством не один амбар набит,
пар пивной тяжелым облаком стоит,
здесь вагонами невежество ума,
здесь пустого самомненья просто тьма.
Думой «Свято, что старо» забит сей мозг,
а джадиды – все гяуры, видит Бог!»
III
«Вот святая голова! – шумит народ,
но на место ведь сама не прирастет!»
Обступили Кисекбаша и борца.
Милосердьем переполнены сердца.
Дыбом встали волоса богатыря,
гневно вырвались слова, огнем горя:
«Пусть не жить мне, только если доживу,
диву мерзкому я голову сорву!
Будь что будет! До победного конца
не увидит цирк Никитинский борца!
Нет мне счастья, не свершен покуда суд,
ну, а Зайкин с Пугачевым подождут.
Или Дива обезглавить, иль не жить,
с Божьей помощью хочу я победить!»
«В добрый час! – кричит все торжище ему, –
помоги единоверцу своему!»
«Я пойду, да как ж, люди, не пойти?!
Провались все, но иного нет пути!»
Клятву слыша, чуть живая Голова
просияла и промолвила едва:
«Исполин, прими признательность мою,
тяжкий жребий свой тебе передаю.
Ты отрекся от свободы и друзей,
так прими мою признательность скорей!
Ну-ка, торжище, кричи за мною вслед:
пусть удачлив будет в деле Карахмет!»
К небесам воздели руки млад и стар,
с чистым сердцем причитает весь базар:
«О Всевышний, Карахмету помоги,
силы дай, в пути его обереги!»
Опустили руки долу – в тот же миг,
как нарочно, на углу трамвай возник.
Влез в вагон без промедленья Карахмет,
с пересадкою потребовал билет.
Проводили великана всем гуртом:
«Охрани его, Аллах, в пути святом!»
Полетел трамвай, как ветер, и, резва,
покатилась с ним бок-о-бок Голова.
Вдруг – отвага пробудилась – от ларьков
забрехали псы базарных мясников,
сворой кинулись, дурные, под смешки:
«Не догнать вам, крючкохвостые, Башки!»
Как скакун, как оперенная стрела,
унеслась она с «безбожного» угла.
Мчит вагон, стуча по рельсам… Малыши
вслед Башке, шаля, швыряют голыши…
Справа минули «Дом книги» впопыхах,
слева минули газету «Аль Ислах»,
день прошел, уж третий день проходит, – вот
промелькнул большой Крестовников завод;
дня седьмого занимается заря, –
докатили до глухого пустыря.
Встал как вкопанный вагон и не идет,
Голова все дальше катится, вперед.
«Мы доехали до места или нет?» –
из вагона вопрошает Карахмет.
«Выходи скорей, – кричит ему Башка, –
цель желанная теперь уже близка.
Ты пешкой пройди немного, о герой!
Это – озеро Кабан перед тобой.
Есть колодец заколдованный на дне,
там и прячется Див – в самой глубине».
IV
Коль уж к слову, расскажу я заодно
про озерное таинственное дно.
Много невидали прячет здесь вода:
веси медные, златые города.
Здесь олени носят мраморный убор,
шестисотголовых змей ужасен взор.
Водяная – злая, черная с лица –
всякий год крадет малышку иль мальца.
А когда явилось войско из Москвы,
полетели в город ядра через рвы,
убегая, всю казанскую казну
ханы вроде бы пустили здесь ко дну:
Все сокровища сокрыла глубина:
никому да не достанется мошна!
Говорят, с тех пор на дне полно добра,
говорят, не счесть там злата-серебра.
«День придет – вода из озера уйдет!» –
раззадоривают умники народ.
Вот когда узнают радость бытия
в приозерном медресе «Касимия!»
Подберут, что им оставила вода,
богачами став без знаний, без труда.
Чередою годы медленно идут.
Над пучиною шакирды ждут и ждут…
V
Возвратимся вновь к рассказу – пусть их ждут,
снова речь о Кисекбаше будет тут.
Тысяч в шесть колец веревочный конец
с поясницы размотал герой-борец.
К язычищу безутешной Головы
привязал свободный кончик бечевы,
ухнул в озеро, держась за бечеву,
угодил в колодец Дива наяву.
Он спускается – день первый, день второй,
дни и ночи перепутал наш герой.
Кувыркаясь, опускается на дно,
Хызр святой во всем с героем заодно.
Он спускается, мольбы Аллаху шлет,
Голова скорбит на суше, слезы льет.
Наступает день десятый… Среди дня
дна коснулась Карахметова ступня.
Помутился на мгновенье белый свет,
но вернулся скоро в чувство Карахмет.
Раскрывает очи ясные храбрец.
Что ж он видит? Перед ним стоит дворец,
да такой, что сам касимовский Ибрай***
не возвел бы, изумляя отчий край!
Над воротами – зеленая доска.
Письмена оповещают свысока:
«Божья секта лиходеев-мусульман.
Основал сие прибежище Гайнан».****
На себя тогда герой ворота рвет,
не помешкав, продвигается вперед.
Входит – видит молодуху средь дворца,
да из тех, кто повергают в прах сердца.
Ликом светлым озаряет мир она,
ладным станом, Божьей милостью, стройна.
Низко кланяясь, творит она намаз,
легкий вздох взлетает к небу всякий раз.
Лужей слез она уже окружена.
Кисекбаша это, стало быть, жена.
Карахмет в другой направился покой,
заслонился там от зрелища рукой.
Правоверных сотен пять во всех углах,
руки-ноги их в железных кандалах.
«Не оставь, – кричат, – Всевышний, сохрани!
Помоги, Бахаветдин», – кричат они.
Сами скачут, как безумные, вопят,
взор у каждого угрюм и бесноват.
Вот увидели бедняги храбреца,
как один, воззвали к совести борца:
«Сжалься, о герой могучий, жизнь тяжка!
Карахмет, намни чудовищу бока!
Все мы в страхе не вылазим из углов,
рубит изверг всякий день по пять голов!
Нас недавно были тысячи, но вот, –
с прошлой осени осталось лишь пятьсот».
Наконец вошел силач в огромный зал,
где проклятый изверг в дреме возлежал.
Словно купол, громоздится голова,
сверху феска помещается едва,
над губой усы отвратны, нечисты,
словно толстые крысиные хвосты.
Каждый палец толщиной – что человек,
кровь татар сосал преступник весь свой век.
Всем известно, что не робок Карахмет.
Дива ткнул он в бок: «Ты встанешь или нет!
Пробудись!» – герой пинает Дива, бьет:
спит, анафема, и ухом не ведет.
Вдруг, пылающие очи отворив,
пробуждается ужасный этот Див.
Он спросонья озирается кругом,
он кощунствует и пышет он огнем:
«Почему без спроса входишь ты сюда,
сон мой сладкий нарушаешь без стыда?!
Так узнай – здесь автономия моя,
суд вершу здесь над колониями я!
Как без робости ты мог сюда войти?
Видно, жаждал ты погибель здесь найти!»
Я перо свое слагаю: тут секрет,
побеждает страшный Див иль Карахмет;
Кто кого пудовой палицей разит,
кто по грудь, а кто по уши в землю вбит.
Сказанным доволен будь, читатель мой!
Если мало – возвратимся на Сенной.
VI
У базара на заре привычный вид:
тут во всех углах торговлишка кипит.
Хоть, как водится, плутуют торгаши,
торг идет без настроенья, без души.
Скорбью веет здесь от каждого лотка,
отчего бы это грызла всех тоска?
Есть причина для кручины – Карахмет,
целый месяц от него известий нет.
Сбившись по двое и по трое, весь день
рассуждать о Голове купцам не лень.
Отыскал ли Кисекбаш жену свою?
Одолел ли Карахмет в крутом бою?
В грусть-печаль народ ислама погружен.
В это время завиднелся, ах, вагон!
Что такое? Под собачий дальний лай
черепашьим ходом движется трамвай.
Три часа прошло, а он все далеко,
до сих пор его увидеть нелегко.
«Что такое?» – изумляется базар,
Нетерпение замучало татар.
VII
Тут, покамест пробавлялись все молвой,
издалека докатился жуткий вой.
Это что ж, ужасный гром гремит вдали?
Это гул от сотрясения земли?
Это львы, рыча, пугают мясников?
Это враз взревело стало ишаков?
Шум, песчаная метель и кутерьма!
Лик земли укрыла дьявольская тьма.
Мир во тьме – затменье солнца в небесах,
всех от мала до велика мучит страх.
Что ж такое, и откуда этот гуд?
Это светопреставленье? Страшный суд?
Не комету ли послала нам судьба?
Не гремит ли Азраилова труба?
Предвещает ли кончину смертный страх?
Может, Ханская мечеть распалась в прах?
Гром ли райских затворяемых ворот,
иль взорвался бая жадного живот?!
Как в ознобе, сотрясаются дома,
каждый шепчет от испуга: «Ля хауля!»
Что за лихо на казанский бедный люд?
Да неужто небеса проклятье шлют?
VIII
Пережили устрашающую быль.
Вышло солнце из-за туч. Осела пыль.
Подкатил вагон, Создателем храним.
На веревке что-то тащится за ним.
Что же видят: явь ли это или сон?
Дива в феске за собой влечет вагон.
Он орет, злодей проклятый! Рвется вспять!
Взвоет – почва сотрясается опять.
Весь в крови, – как в теле держится душа? –
Кисекбаш катит обочь его, спеша.
Знать, злодея за собой тащил вагон,
потому-то слишком долго ехал он.
Знать, от воя поднимался тот буран,
что навеял смертный страх на мусульман!
Ликованье охватило тотчас всех.
Слышат люди Кисекбаша громкий смех.
Вот выходит из вагона Карахмет,
львиным взором озирает белый свет.
Весь базар Сенной сбегается к нему,
силачу и великану своему.
Каждый лавочник кричит ему «Салям!»
Он кивает: «Вагалейкум ассалям!»
Каждый счастлив и от чувств спешит опять
Карахмета, Кисекбаша ли обнять.
Вот выходит из трамвая мальчуган,
красотою несказанной осиян,
а за ним, в чапан одетая, на свет
вышла та, кого красивей в мире нет.
Неожиданно случился тут хаджи:
подмигни он ей и гадость вдруг скажи!
Кисекбаша такого вынести не смог,
шутника благочестивого пресек.
Извиняется хаджи: «Мне, право, жаль!»
Замутила очи слезная печаль.
Вот ишан идет – в руках его камча,
излечил он Кисекбаша, бормоча.
Кисекбаша сделал юношей мудрец:
руки, ноги – все на месте наконец.
Увидали это чудо наяву –
преклонили перед Господом главу.
Где же Див? Не отыскать его нигде,
он огнем унесся к Новой слободе.
Кисекбаш, что воскрешен был мудрецом,
преуспел и стал, естественно, купцом.
А за то, что головой не дорожил,
что народу верой-правдой послужил,
золотые получил часы силач,
вот цепочки – не сыскали, хоть ты плачь!
Фагилятун, фагилятун, фагилят!
До чего ж Сенной базар сегодня рад!
*Заркум, Салсал (Самсон), Саит-Баттал – сказочные герои Востока.
**Зайкин, Медведев, Пугачев – известные цирковые борцы.
***Купец, известный своим безудержным мотовством.
****Гайнан Ваисов, сын Бахаветдина Ваисова, основатель религиозно-националистической секты «Божий полк».
(Источник: Равиль Бухараев. Казанские снега. — Казань: Магариф, 2004).
Перевод поэмы Габдуллы Тукая «Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш» (1908) на русский язык:
Сенной базар, или новый Кисекбаш (Перевод Венеры Думаевой-Валиевой)
I
Начнём-ка наше слово с Карахмета,
Спасибо скажут, может быть, за это.
Стою я перед цирком Микитина,
Спектакль ставят в цирке лошадиный.
Казань и прежде славилась делами,
Но о таком слыхали вы едва ли.
Над нами воля Господа едина,
В Казани цирк уруса Микитина.
Есть в этом цирке мощный мусульманин,
Высокий, сильный, очень бравый парень.
Силища у него Заркума иль Салсала,
А хитрость, словно у Саид-Баттала*.
Пришло мне на язык одно сказанье,
Вот только хорошо бы рассказать мне.
Пускай развесят лавочники уши,
Скорняк, мясник, свечник — иди послушай.
Был я однажды на Сенном базаре,
Там и нашёл я пищу для сказанья.
Кипит базар торговцами, купцами,
С утра забит одними продавцами.
Один обманщик, а другой обманут,
Не обманули если, то обманут.
Здесь положение всегда такое:
Тут каждый занят лишь самим собою.
…Гляжу, бегут, взволнованы заране,
На «угол нечестивых» мусульмане.
Но что случилось? Для чего бежали?
Уж не война ли началась? Пожар ли?
К Московской улице со всеми вместе
И я бегу. Вдруг замер я на месте:
Нам катится навстречу круглый камень,
Не камень это – голова пред нами.
Несётся, на ходу перегоняя
На скорости идущие трамваи.
Там, где народу на углу столпилось,
Там голова сама остановилась.
И все увидели тогда: живая
Лежит пред нами голова мужская.
И огласилась улица рыданьем,
Когда народ увидел с содроганьем:
Без тулова, с огромными глазами,
Наполнены глаза её слезами.
Без рук, без ног, так, голова простая,
Язык лопочет, не переставая.
С белобородым, осиянным ликом,
Отводишь взгляд в смятении великом.
В рыданиях лицо к земле приникло,
Гали-свечник заплакал. Всё затихло.
И каждая душа скорбит живая:
Скажите, чья же голова такая?
Не выдержав, навзрыд рыдают души,
Рыдают на прилавках каляпуши**,
Рыдают под ногами шкуры, кожи,
«Ах, бедный, бедный», – причитают тоже.
Рыдают горы из мешков с мукою
И нищенка с протянутой рукою.
Старухи плачут, слёзы вытирая,
Ведь мусульмана голова – родная!
И, к Кисекбашу подступив стеною,
Спросили аксакалы: «Что с тобою?»
Всех обведя печальными глазами,
Так начал Кисекбаш своё сказанье:
«Я девяносто девять раз на хадже
Был в Мекке, Джидде и Хиджазе также.
Я человек был широко известный,
Я десять лет был гласным в Думе местной.
С Москвой идёт моя торговля бойко,
С рубля имею девять гривен только.
В Коран был погружён я ежедневно,
Пятнадцать жён имел одновременно.
Менял личину только вечерами,
Под красными гуляя фонарями.
Была на старость у меня супруга,
Дитя любезное, вернее друга.
Опорою, надеждой жизни были,
Вот что осталось мне от жизни ныне.
Семью мою проклятый Див похитил
И заключил в колодец. Их спасите!
Когда от вас мне помощи не будет,
Вас в Судный день проклятие разбудит».
*Силища у него Заркума иль Салсала, А хитрость, словно у Саид-Баттала — фольклорные герои.
**Каляпуши — тюбетейки
II
Тогда совет собрали аксакалы:
«Что будем делать? В плаче толку мало».
Один сказал: «Просить царя бы надо
Прислать солдат и в пушки вбить заряды».
Другой: «Пусть Максуди* в столичной Думе
Вопрос поставит, может быть, обсудят.
Кто тут без нас ему шары бросает?
Пускай он там за нас вопрос решает».
Сказал про Дива третий, негодуя:
«Ишан с камчою,** может, расколдует».
Тогда из самой вышел середины
Старик многоучёный, весь в сединах
И говорит: «Послушайте совета,
Под силу это только Карахмету.
О Кисекбаше и семье радея,
Нам без него не одолеть злодея».
«Якши! Якши!» – вскричали люди дружно
И хвалят старика единодушно:
«И да поможет сам Аллах бабаю!»
Призвать велели срочно Минлебая:
«Эй, Минлебай, беги за Карахметом».
Тот побежал, за ним обратно, следом,
Ещё моргнуть и глазом не успели,
Явился Карахмет — и сразу к цели:
Поднимет Баша этими руками,
Кто не видал, пускай увидят сами.
Но сколько ни крутился, ни старался,
Как был на месте Баш, так и остался.
Тогда хотел хоть покачнуть немного,
Устал, вспотел, был удивлён премного.
Тогда и говорит Баш Карахмету:
«Ты голову поднять не сможешь эту.
Хоть тысяча таких, как ты, возьмутся,
Медведев, Зайкин вместе напрягутся,
Предупреждаю для того заранье:
Напрасны будут ваши все старанья.
Здесь одного невежества тонн десять,
Пивных паров тонн двести, если взвесить,
Семьсот пудов, не меньше, фанатизма,
Упрямства, от него отдельно, триста.
Бахвальства ровно тысяча вагонов,
Пересчитайте сами это в тоннах.
На пять клетей «всё то, что старо, свято»,
Ещё на пять «джадит есть враг заклятый».
*Садри Максуди, депутат II-IV Государственной Думы.
**Мулла «лечил» людей, ходил с камчой (кнутом).
III
Народ на всё взирает, замирая:
«Да, голова воистину святая!»
И нет нужды у мусульман острее:
Чтоб приросла та голова быстрее.
Силач таким наполнился кипеньем,
Что искры изо рта летят с шипеньем:
«Отныне мне не жить на белом свете,
Коль Дива лично не предам я смерти.
Я не желаю даже к Микитину,
Пугач и Зайкин – всё теперь едино.
Мне ничего теперь уже не мило,
Убью Дию, когда Аллах даст силы».
«Иди, иди, – подначивают люди, –
Иначе жизни у него не будет».
«Не одолею Дива только если,
Пусть провалюсь сейчас на этом месте!»
От этой клятвы, грустные дотоле,
Повеселели люди поневоле.
И Баш с внезапно просветлевшим взором
Сказал батыру: «Славен день, в который
Ты послан мне. Из сердца камень вынул.
Из-за меня товарищей покинул…
Благословимте его вместе, люди!
Да счастлив путь его тяжёлый будет!»
Взлетели к небу руки, словно птицы,
И стали люди горячо молиться:
«Прими от нас, Аллах, молитву эту.
Дай помощь и удачу Карахмету!»
Упали руки вниз на звук трамвая,
Он подошёл, звеня и громыхая.
Батыр вошёл и занял своё место,
Билет взял с пересадкой, как известно.
С молитвой на устах единоверцы
Стоять остались, и закрылись дверцы.
Вагон рванулся, словно ветер, с места,
Баш покатился по земле с ним вместе.
Собаки на базаре будто ждали,
За ними с громким лаем побежали.
За Башем увязались на дорогу,
Куда им Баш! Отстали понемногу.
Быстрее рысака, стрелы быстрее
Несётся Баш, от скорости шалея.
Вовсю спешит вагон с батыром нашим,
Кидается шпана камнями в Баша.
Осталась слева «Эльислах» газета,
Что справа, то – библиотека это.
День, три, неделя; перед этим за день
Оставили Крестовникова* сзади.
Семь дней и семь ночей прошли, не боле,
Вагон приехал на большое поле.
И встал. Баш катит, хода не сбавляя.
«Что делать?» – крикнул Карахмет с трамвая.
«Слезай, – сказал Баш, – кончилась дорога,
До озера пешком пройдём немного.
То озеро Кабан. На дне его в колодце
Жена моя по сей день остаётся.
Проклятый Див на этом самом месте
Расправы нашей ждёт и нашей мести».
*Мыловаренный завод Крестовника.
IV
Когда об озере заходит слово,
То разговор про дно его особый.
Одно другого чудеса чудесней:
Там города из золота! А веси!
Из красной меди целые деревни,
Из мрамора рога там у оленей.
Шестьсот голов у змей там. Ежегодно
По девушке уносит матерь водная.
Когда Москва пошла на нас войною
И пушками склонила пред собою,
Визири с ханами столицу уступили,
Но всё добро в Кабане утопили.
Пока Казань под Грозным остаётся,
Мол, пусть оно врагу не достаётся.
С тех пор и устилают дно до края
Сокровища из ханского сарая.
Бытует средь мужей учёных мненье,
Что озеро засохнет, без сомненья.
Тогда в прибрежном медресе талибы*
Внезапно все разбогатеть могли бы.
Живи себе в довольстве, сыт и весел,
Не зная ни наук и ни ремёсел.
Из года в год приливы и отливы,
На берегу всё ждут и ждут талибы.
*Талибы — ученики медресе.
V
Пускай их ждут. Мы знаем дело наше:
Продолжим свой рассказ о Кисекбаше.
Шнур обвивает пояс Карахмета,
Шесть тысяч саженей в канате этом.
С канатом вмиг управился он ловко:
Связав петлёй один конец, верёвку
Накинул Башу на язык и прямо
В Кабан нырнул с другим, и сразу в яму.
И день, и два, и три, глубокий очень,
Спускается в колодец днём и ночью.
То головою вниз, а то ногами,
Да будет помощь Господа над нами!
Чем глубже, чаще Бога поминает,
А Кисекбаш на берегу страдает.
Лишь через десять суток под собою
Коснулся пехлеван* земли ногою.
Измученный вконец, застыл на месте
Он, приходя в себя, минут на десять.
Открыв глаза, внезапно обнаружил
Себя на площади дворца снаружи.
Дворец, подобный этому сараю,
Не снился и Касимски Ибыраю.**
Ворота, вывеска зелёная над ними,
На ней слова написаны такие:
«Живёт здесь полк сектантов невозбранно,
Преступное отродие Гайнана».***
Толкнул ворота Карахмет ногою
И быстро зашагал к дворцу тропою.
Заходит. Видит женщину, в которой
Есть нечто, что приковывает взоры.
Тот не поймёт, кто в том сиянье не был.
Её Всевышний залучил на небо.
Намаз творила женщина Господень,
Был каждый вздох её Ему угоден.
Та женщина, окутана печалью,
Была, выходит, Башевой халялью.****
Проходит дальше в комнату другую
И застаёт картину там такую:
Пятьсот людей закованы в оковы,
Все мусульмане, обращают к Богу –
Мольбу свою – к спасителю едину.
Другие молятся в тоске Багаветдину.*****
Беснуясь, скачут и хохочут сами,
С безумными и страшными глазами.
Увидев Карахмета, все в едином
К нему порыве: «Защити от Дива!
Изнемогаем в ужасе от страха,
Нас вырезает в день по пять душ сразу.
Нас было много больше в эту осень,
Теперь осталось нас всего пять сотен».
В огромной – третьей – комнате проклятый
Дию разлёгся, мёртвым сном объятый.
С огромною, как купол, головою
И фесью, чтоб украсить таковою
Лицо его с висячими усами,
Как будто бы с крысиными хвостами.
А пальцы – каждый будет с человека,
Татар немало раздавил от века.
Но не пасует Карахмет пред Дивом.
«Вставай! Вставай!» – кричит ему ретиво,
Толкает, будит, тычет его, топчет,
Див просыпаться ни за что не хочет.
Проснулся, наконец. Сверкает страшно
Огонь из глаз, заплывших и ужасных,
В четыре стороны. Из уст паскудных
Шипит поток слов, гнусных и постыдных:
«Как ты сюда попал без разрешенья?
И нарушаешь сон мой без стесненья!
Не знаешь, я владелец автономий,
И судопроизводства, и колоний?
Ещё ничья нога здесь не ступала,
Тебе, как видно, жизнь твоя постыла».
Описывать не стану этой битвы,
Кто победил, а кто лежал побитый.
Кто от дубины в землю врос по плечи,
А кто по пояс только, нет здесь речи.
Читатель мой! О том читал ты встаре,
А нам пора быть на Сенном базаре.
*Пехлеван — богатырь.
**Касимски Ибырай — купец из города Касимова.
***Гайнан — руководитель секты «божий фирка, божий полк» Гайнан Ваисов.
****…Башевой халялью… — супруга, дражайшая половина.
*****Багаветдин — отец Г.Ваисова, основатель секты.
VI
Кипит базар торговцами, купцами,
С утра гудит, как улей, продавцами.
Всё жарче разгорается торговля,
Но на Сенном невесело сегодня.
И отчего-то каждый мусульманин
Тревожится о чём-то и печален.
Причина, впрочем, есть грустить всем вместе:
От Кисекбаша месяц нет известий.
То там, то тут по четверо, по трое
О Баше говорят и его горе:
Что приключилось с Кисекбашем бедным?
На стороне на чьей была победа?
Все говорят и думают о том же,
Но что это вдали? Смотри! Вагон же!
Не понимают ничего от страха,
Вагон ползёт, как будто черепаха.
Уж три часа прошло, четыре даже
С тех пор, как показался, а всё там же!
«В чём дело?» – на базаре все в тревоге,
Ждут пассажиры, стоя на дороге.
VII
В немую тишину, как гром в день ясный,
Откуда-то ворвался звук ужасный.
Как будто свод обрушился высокий,
Как гул землетрясения далёкий,
Как львиный рык всеобщий, повсеместный,
Как в стаде ишаков их крик совместный.
Вдруг ураган обрушился песчаный,
Всю землю поглотила мгла, нагрянув.
Не видно неба, солнца, даже блика,
Все в ужасе от мала до велика.
И без того смутить людей нетрудно:
Или и вправду День настанет Судный?
Иль, может быть, хвостатая комета?
Или трубить велели конец света?
Сию минуту если жизнь потухнет,
То ханская мечеть, должно быть, рухнет?
Захлопнулись небесные ворота?
Иль просто от обжорства лопнул кто-то?
Дрожат колонны в каменных палатах,
Да не покинет нас любовь Аллаха!
Пришли в движенье в ящиках кявуши*
И валятся с прилавков каляпуши.
Не узнают друг друга, братья брата,
И каждый «ляхауля» твердит от страха.
Беда напала на народ Казани,
За что послал Господь нам наказанье?
*Кявуши — национальная обувь
VIII
Внезапно мгла пронзилась ярким светом.
Всё сразу стихло. Солнце вышло следом.
Все увидали: в это время кстати
Пришел вагон, тащил чего-то сзади.
Но что это? Сон что ли? Что за диво?
К вагону сзади привязали Дива.
Беснуется и мечется проклятый,
Лицо избито в кровь, но фесь не снята.
Ревёт, как зверь, всё отвязаться хочет,
Баш тут же крутится волчком, хлопочет.
Тащился волоком Дию, и толком
Из-за него не шёл вагон так долго.
Из-за него и ураган поднялся,
И потому народ так испугался.
Зато теперь всяк радуется вволю,
И Баш смеётся всею головою.
Тут пехлеван выходит из трамвая,
С осанкой львиной, мышцами играя.
Народ сбежался со всего базара,
Спасибо, люди добрые сказали.
Все «Ассалям!» да «Ассалям!» батыру,
Он: «Вагаляйкум!» – отвечает миру.
От счастья мусульмане вверх взмывают
И Баша с Карахметом обнимают.
Ещё выходит мальчик из трамвая,
Любуется народ, его встречая.
В чапане вышла женщина, в которой
Есть нечто, что приковывает взоры.
Один хаджи подмигивает тут же
Той женщине, не думая, при муже.
Но Кисекбаш грозит святоше пальцем:
«Не трогай женщину!» Тот стушевался.
«Я ведь не знал, – оправдываясь, плачет, –
Клянусь, не стал бы ни за что иначе».
Пришёл ишан с камчой и тут же сразу
Снял порчу с Кисекбаша, спас от сглазу.
И все увидели: Баш стал джигитом,
Есть руки-ноги, голова пришита.
Своими это видели глазами,
Всевышнему воздали словесами.
Див к Новой Слободе огнём промчался,
С тех пор пропал из глаз, не появлялся.
Тот Кисекбаш – купец, живёт, не тужит,
Всё за товаром и снуёт, и кружит.
А пехлевана, что терпел за веру,
Сил и здоровья положил без меры,
Часами золотыми наградили,
Без цепи, правда, видимо, забыли.
Фагаляйтен, фагаляйтен, фагаляйт,
Мусульмане на базаре – все гуляйт!
(Источник: Избранное/Габдулла Тукай; Перевод с татарского В.С.Думаевой-Валиевой. — Казань: Магариф, 2006. — 239 с.).
