Шагыйрь вә Һатиф
Габдулла Тукай (1906)
Һатиф:
Нәдер шагыйрь, кәчәр һәр анлари налишле әзманең? —
Дулу сәбгы сәмавәт һәп синең атәшле әхзанең.
Зәминә сыгъмады дәрдең ки, итдең күкләрә әгъля;
Нәдер бу бидәва хәсрәт, нәдәндер бөйлә истигъля?
Шагыйрь:
Заманың инкыйлабатыйна бән һәр дәмдә калканым;
Бәхак бән нар сачар әтрафә бер атәшле вулканым.
Чәкәм дине мөбиннең бән тәдәннисенә аһ-ваһлар,
Идәм бән башка милләтең тәрәкъкыйсенә ваһ-ваһлар.
Һатиф:
Насыл итсен тәдәнни дин, — бу дин илә җиһан мәмлү;
Бу ислам хак дорыр, — әлбәттә, хаклык бигөман ягълү.
Шагыйрь:
Морадымдыр димәкдин «дин» — бу динең җөмлә әрбабы;
Капалдыкча әһали — капланыр диннең дә һәр бабы.
Гыйбарәт итделәр динне тәшәйех: башны бөкмәкдән
Вә көффарә тәнәззелдән, тәзәллел яшьне түкмәкдән.
Һатиф:
Сәңа лязимме агъламак, — у динне башчылар баксын;
Тарикы мөстәкыйм шәмгын аңа юлбашчылар яксын.
Шагыйрь:
Әвәт шөйлә, әвәт шөйлә! Фәкать чук ачыер җаным;
Җәхиме дөньяда булдырды инсафымла вөҗданым.
Һатиф:
Йитәр, шагыйрь, бу фөрьядыңла инҗетмә мәлаикне:
Ки һәркем билмәли кәнди нәдер шәэненә ляикъне.
Хәзерге әдәби телдә
Шагыйрь һәм Һатиф
Һатиф:
Ник, шагыйрь, һәр сулышыңны ыңгырашып аласың син?
Җиде кат күкләргә кадәр утлы аһыңны атасың син.
Җиргә сыймадымыни хәсрәтең — күкләргә үк ашты;
Нидән бу дәвасыз кайгы, нидән бу күкләргә ашу?
Шагыйрь:
Заманның үзгәрешләренә мин һаман да калканмын;
Чын-чыннан мин тирә-якка утлар чәчәр бер вулканмын.
Түбәнлеккә төшүенә туры диннең аһ-ваһ итәм,
Башка милләтнең алга китүенә мин ах-ух итәм.
Һатиф:
Ничек инде түбәнәйсен — бу дин белән дөнья тулы;
Ислам бит хак дин, ә хаклык, һичшиксез, гел өстен булыр.
Шагыйрь:
«Дин» дигәндә, шул юлдагыларның барын күздә тотам;
Алар бетсә, диннең барлык ишекләре ябылып бетә.
Динне бит гыйбарәт диделәр ишаннар: баш бөгүдән,
Кяферләр алдында кимсенеп, хурланып яшь түгүдән.
Һатиф:
Сиңа җылау тиешме, — ул динне муллалар кайгыртсын;
Туры юл күрсәтүче шәмен юлбашчылар кабызсын.
Шагыйрь:
Әйе, шулай, әйе, шулай! Әмма җаным бик тә ачына;
Инсафым һәм вөҗданым дөньяны тәмуг ясый миңа.
Һатиф:
Җитәр, шагыйрь, аһ-зар белән фәрештәләрне рәнҗетмә:
Үзенә нәрсә лаек икәнен һәркем үзе белә.
Һатиф — күктән иңгән тавыш, яшерен тавыш.
(«Шагыйрь вә Һатиф». «Әлгасрелҗәдид»нең 1906 елгы 15 март (3нче) санында «Г.Тукаев» имзасы белән басылган. Беренче тапкыр Икетомлыкның 1нче томында (1943) бирелгән. Текст «Әлгасрелҗәдид»тән алынды.
(Чыганак: Тукай Г.М. Әсәрләр: 6 томда / Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 том: шигъри әсәрләр (1904–1908) / төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).
Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Шагыйрь вә Һатиф» (1906) на русский язык:
Поэт и небесный голос (Перевод Нияза Ахмерова)
ГОЛОС.
Ты скажи нам, певец,
Отчего словно стон твои вздохи
Так печально летят
И тревожат небесную выеь?
Иль пределам земли
Не сдержать твоей скорби потоки
И, покинувши твердь,
К поднебесью они вознеслись?
ПОЭТ.
Как вулкан я силен
И огонь в моем сердде пылает!
Я щитом предстаю
На путях суетливых времен.
Только плачет душа,
Что в народе так тускло мерцает
Веры чистый огонь,
Той которой уж мир пробужден.
ГОЛОС.
Разве может Ислам
Обретаться, как слабая вера?
Разве светоч его
Не торжественный правды полет?!
ПОЭТ.
Верой жив мой народ.
Но страшит меня времени дело.
Коль угаснет народ,
То и вера с народом умрет.
Что ж останетея нам?
Только шейхов пустые поклоны,
Лицемерие слез,
Что лжецы пред властителем льют.
Что им вера и свет?
Что им неба святые законы?
ГОЛОС.
Прекрати этот плач!
Пусть ишаны народ созовут,
Пусть вождями идут
Пред народом с огнями Ислама.
ПОЭТ.
Будь же так!
Но в душе
Нет бестрепетной воли былой.
Средь вождей и людей
Жить мне совесть мешает упрямо.
И в дыханьи земном
Я лишь ада предчувствую зной.
ГОЛОС.
Не кощунствуй певец!
И замкни свои речи молчаньем!
Не плоди нам тоски
В этом темном и грешном краю!
В каждой божьей душе
Есть тебе недоступная тайна,
И как жить на земле
Каждый спросит лишь душу свою!
(Источник: Тукай Габдулла Стихотворения/Перевод Н.У.Ахмерова. — Казань: Тан-Заря, 1996. — 32 с.).
Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Шагыйрь вә Һатиф» (1906) на русский язык:
Поэт и Хатиф (Перевод Венеры Думаевой-Валиевой)
X а т и ф:
Поэт, при каждом вздохе ты исторгаешь стон,
Уже достиг на небе седьмого слоя он.
Ужель вместить не в силах твоей беды земля?
Какой неизлечимый недуг постиг тебя?
П о э т:
Я против изменений позднейших восстаю,
Клокочущим вулканом себя осознаю.
Падение высокой религии вокруг
И нации отсталость мой сокрушают дух.
X а т и ф:
Ислам есть справедливость и правда на земле.
Нельзя принизить правду, она взойдет везде.
П о э т:
Религия и правда в моих глазах одно,
Без правды вере двери закрыты и окно.
Свели ишаны веру: лишь лбами об пол бить,
Да, уступив неверным, смиренно слёзы лить.
X а т и ф:
Зачем лить слёзы? Веру пусть муллы соблюдут,
Религии светильник её вожди возжгут.
П о э т:
Всё так, всё так. Но чувства мои во мне кипят,
Мне совесть и гуманность жизнь превратили в ад.
X а т и ф:
Поэт, ты досаждаешь излишне небесам,
Пусть по себе дорогу находит каждый сам.
Хатиф — Голос с неба.
(«Поэт и Хатиф» – опубликовано в № 3 журнала «Эльгасрельджадид». Здесь впервые возникает самая болезненная тема в творчестве Тукая: неприятие искажения и извращения религии ислама.
(Источник: Избранное/Габдулла Тукай; Перевод с татарского В.С.Думаевой-Валиевой. — Казань: Магариф, 2006. — 239 с.)).
