Матбага берлә уйнаган бер байга
Габдулла Тукай (1907)
Булды кондыз, аслы үзгәрде диеп мин күрсәм үз, —
Хәзрәтеңне белмәдем! — Дуңгыз икәнсең син һәнүз!
Матбага алгач, сине инсане галидер дисәм, —
Кайда галилек сиңа, хали икәнсең син һәнүз!
Тугъры юлны тапты бу, тәүфикъ имеш, ярый, дисәм, —
Лотфе Хактан пакь икән, гари икәнсең син һәнүз!
Гыйльмә нашир булды бу, яхшы кеше булды, дисәм, —
Нәйләем ки, бик кабих, шахшы икәнсең син һәнүз!
Бу сәхи, бер бай кеше тәкмил итәр барын, дисәм, —
Бер хәсис, мәгърур икән, карун икәнсең син һәнүз.
Бу ганидер, милләтә ярдәм вә гаүнәйләр, дисәм, —
Иске Нәмруд, Самри, Фиргавен икәнсең син һәнүз!
«Белдем инде милләтең дәрден», — дисең, борчак атып, -
Файдасы юк бер хәрам корсак икәнсең син һәнүз!
*
Туктале, бер көн килер дә, өйрәтер, әлбәт, ләхет, —
Милльёның ул тар ләхеттә файда бирмәс, бәдбәхет!
Бу кадәр зур, галишан милләт белән ник уйнадың?.. —
Ахыры, син милләти каткан тирең дип уйладың!
Туктале, алдыңда, дуст, мәхшәр дә бардыр, суд та бар, —
Каһре Хак бар; тиз янар корсагың — анда ут та бар!
Анда хакимнәр дә алтыннарга һич алданмыйлар;
Анда адвокат та юктыр, — акчага ялланмыйлар.
И аягың коргыры! намусымызны таптадың;
Золмәтеңнең хөрмәтенә шәмсемезне капладың.
Син үзең сүнсәң сүнәрсең, бу кояш сүнмәс әле;
Ул мөкаддәс, залимең әмренә тиз күнмәс әле.
Ташла тиз! пычратма матбугатны, кит! бер якка кит!
И печән өстендә өргән һәм талашып яткан эт!
Матбага — типография.
Һәнүз — һаман.
Инсане гали — бөек кеше.
Хали — буш.
Лотфе хактан — Алла рәхмәтеннән.
Гари — ялангач, шәрә.
Гыйльмә нашир — гыйлем таратучы.
Нәйләем (нә әйләем) — нишлим, ни хәл итим.
Кабих — кабахәт.
Сәхи — юмарт.
Тәкмил итү — төгәлләү, җитештерү.
Гани — бай.
Гаүнәйләр (гавен әйләр) — ярдәм итәр.
Галишан — олы дәрәҗәле.
Каһре Хак — Алла каһәре.
Золмәт — караңгылык.
Шәмс — кояш.
Залимең әмренә — явызның боерыгына.
(«Матбага берлә уйнаган бер байга». «4нче дәфтөр»дә (1907) басылган. Текст шуннан алынган.
«Фикер» газетасы белән «Әлгасрелҗәдид» журналының Уральскиның күренекле мөселман сәүдәгәре Мортаза Гобәйдуллин кулына күчеп тә, аның гамәлләре аркасында тернәкләнеп китә алмавы, 1907 елның май азагында ябылуы, матбаганың да сатылуы мөнәсәбәте белән язылган. Әлбәттә, шулкадәр көч куйган басмаларның тукталуы Тукайны ачуландырган, һәм ул шул ачуын бик усал шигыре аша турыдан-туры Мортаза Гобәйдуллинга юнәлдергән.
Самри — Самири — Муса пәйгамбәр Синай тавында Аллаһы Тәгалә иңдергән Тәүрат китабын алган вакытта, яһүд Самири алтын бозау сыны ясап, кавемдәшләренә шуңа табынырга кушкан. Бу вакыйгага караган хәлләр турында Коръәннең «Таһа» сүрәсендәге күп кенә аятьләр сөйли. Тукай, Самири исемен телгә алып, аның мәкер һәм хыянәтне символлаштырганын белдерә.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.: шигъри әсәрләр (1904–1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).
Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Матбага берлә уйнаган бер байга» (1907) на русский язык:
Богачу, спекулирующему типографией (Перевод Рувима Морана)
Я думал: стал он добряком и свет несет невежде…
Но нет, свинья ты — и в грязи со всех сторон, как прежде!
Он, типографию купив, стал честным — мне казалось…
Какой ты честный человек? Ты пустозвон, как прежде!
Идет он праведным путем, душой он чист — я думал…
А ты не ведаешь стыда и обнажен, как прежде!
Я думал: он теперь боец на ниве просвещенья…
Увы, ты на руку нечист, ты загрязнен, как прежде!
Я полагал: он щедр, богат и дело двинет в гору…
Ты жаден, славою своей ты упоен, как прежде!
Своим богатством, думал я, поможет он народу…
А ты бесчувственный Немврод, ты фараон, как прежде!
«Я нужды нации постиг!» — ты хвастаешься ныне…
Увы, ты подлый толстобрюх, ты скорпион, как прежде!
*
Но погоди, придет расчет за ложь и святотатство!
Тебя за гробом не спасет несметное богатство.
Зачем народом ты играл? Зачем ты лгал татарам?
Ты, видно, их считал своим кожевенным товаром?
Настанет Судный день, о друг, и грянет гнев господний,
И ждут прихода твоего жаровни в преисподней.
Там не прельщается судья постыдным звоном злата,
Там ты продажного вовек не встретишь адвоката.
Пусть ноги высохнут твои! Ты нашу честь порочишь,
Ты наше солнце заслонить во имя мрака хочешь.
Ты сам погаснешь, дуралей, а солнце будет ясно
Светить по-прежнему — оно тиранам неподвластно.
Уйди, бумагу не марай! Оставь литературу!
Ты, как собака на стогу, рычишь и лаешь сдуру.
(Источник: Тукай Г. Стихотворения: Пер. с татар. — Л.: Сов. писатель. — 1988. — 432 с.).
