Сөальләр

Йа Ходая! нигә төрле-төрле кыйлдың бәндәни?
Ни сәбәб соң җөмлә әдна бәндәләрдән бән дәни?

Ник бәни шад идмәдең, ник әйләдең гамь һәмдәми?
Юхса бәхре гамь мәсиле, мәнсабе дә бәндәми?

Бөйлә кайнар дәмгы гайнем, гайне зәкъкумме? Гаҗәб!
Иә җәһәннәмләр, җәхимләр бу өтелгән тәндәми?

Наре дүзәхдер, хәкыйкать, шагыйрең кальбендәми?
Бу сөаләтең җавабын эстәрем бән Сәндән, и!

Кәшифеләсрар! Кәшеф ит, зәррә юкдыр бәндә ми;
Җаһилем чөн, әрмәзем, бу сирри белмәкдән дәми;

Талигым, бәхтем бәнем һәр каралардан карадыр!
Каралык шундан сирайәт әйләмеш бу бәндәми?

Дугъмамыш улсам җиһанда, кем белер, улмазды шәб;
Мәнбәгы һәр золмәтең дә бәхте-бәдбәхтемдәми?

Гыйльвә гыйшдән ма гадә бән алмадым дөньяда хаз;
Шөбһәдер: бәдтәр бу нәфсем шәйхе Нәҗдидән дәми?

Хәзерге әдәби телдә

Сораулар

Иа Ходай! Нигә төрле-төрле кылдың кешеләрне?
Ни сәбәптән соң мин бөтен түбәннәрдән дә түбән?

Ник мине шат итмәдең, ник кайгы юлдашы иттең?
Әллә кайгы диңгезенең башы да, ахыры да миндәме?

Күз яшем кайнар, әллә ул агулы сумы? — Гаҗәп!
Әллә җәһәннәмнәр, тәмуглар да бу өтелгән тәндәме?

Әллә тәмуг уты, чыннан да, шагыйрьнең күңелендәме?
И, бу сорауларның җавабын Синнән сорыйм мин!

Серләр ачучы! Ач бу серне, үземдә бөртек тә ми юк;
Мин наданмын: бу сер турында тел дә ача алмыйм.

Киләчәгем, бәхетем минем һәр каралардан кара!
Миндәге бу каралык та шуннан йокканмы әллә?

Тумасам дөньяга, кем белә, яхшырак булмас идеме;
Һәр караңгылык чыганагы да шул кара бәхетемнәнме?

Кайгы-хәсрәттән башка мин дөньяда өлеш алмадым;
Шикләнәм: мин шәйхе Нәҗдидән дә начаррак хәлдәме?

(«Сөальләр». «Әлгасрелҗәдид»нең 1907 елгы 25 гыйнвар (1) санында «Габдулла Тукаев» имзасы белән чыккан. «4нче дәфтәр»дә (1907, 1909) басылган. Текст «4нче дәфтәр»дән (1907) алынган.
«Шөбһәдер: бәдтәр бу нәфсем шэйхе Нәҗдидән дәми?» — Шәех Нәҗди — ваһһабилар хәрәкәте һәм тәгълиматына нигез салучы, «Китабе әт-тәүхид» («Аллаһның берлеге турында китаб») авторы Мөхәммәд бине Габделваһһаб (1703-1791). Мөселманнарның күпчелеге ваһһабилыкны зарарлы секта дип саныйлар. Ваһһабилар исә исламдагы дүрт мәзһәпкә, шул исәптән Әбу Хәнифә мәзһәбенә, «сукырларча ябышуны» кире кагалар, бары тик үзләрен «чын мөселман» дип атыйлар. Тукай заманында «исламны асылына кайтару» (ягъни Идел-Урал регионындагы җирле ислам традициясенә, «иҗтиһад»ка хилаф килгән) идеясең алга сөргән ваһһабиларга карата мөнәсәбәт, әлбәттә, тискәре булган, шуңа күрә дә Тукай «мин шәйхе Нәҗдидән дә начармы?» дип яза.

(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.: шигъри әсәрләр (1904-1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).

Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Сөальләр» (1907) на русский язык:

Вопросы (Перевод Рувима Морана)

Почему ты, о боже, столь разными создал людей?
Почему я ничтожней ничтожнейшей твари твоей?

Почему ты не радость, а горе мне в спутники дал?
Иль во мне и начало, и устье потока скорбей?

То горючие слезы, вода ли горчит — не пойму!
Иль таит в себе ад эта жалкая связка костей?

Иль в душе у поэта поистине адский огонь?
Слышишь, господи? Я вопрошаю, ответь мне скорей!

Вечных тайн властелин, ты и эту мне тайну открой,
Ибо разум мой темен, не может он справиться с ней.

Неужель потому сам я в черную тьму погружен,
Что судьбина моя самой черной судьбины черней?

Не в моей ли недоле злосчастного мрака исток?
Не родиться бы вовсе — так было б, пожалуй, умней.

Лишь страданье и боль я узнал в этом мире…
Ужель Сам Неджди* не видал столько горестей в жизни своей?

*Шейх Неджди (по названию города Неджд) — основатель одного из религиозно-политических течений в исламе.

(Источник: Тукай Г. Избранное: Стихи и поэмы/Габдулла Тукай; Сост. Г.М.Хасанова, С.В.Малышев. – Казань: Татар. кн. изд–во, – 2006. – 192 с.).

Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Сөальләр» (1907) на русский язык:

Вопросы (Перевод Венеры Думаевой-Валиевой)

Боже! Ты создал  различных нас для цели для какой?
Для чего из всех ничтожных всех ничтожнее раб Твой?
 
Отчего мне радость не дал? Горю спутником создал?
Для чего ко мне, как в море, горе движется рекой?

Слёзы жгут меня, как будто ядовитая вода,
Словно в этом слабом теле силы ада  правят мной.

Иль поэт и в самом деле в адском пламени живёт?
О Аллах! С Твоим  ответом  обрету в душе покой.

Тайновидец! В тайны жизни проникаешь Ты один.
Объясни мне эту тайну. Слаб и мал рассудок мой.

Моё будущее, счастье впереди – черным-черно;
Оттого, быть может, этой я отравлен чернотой. 

Лучше было бы, кто знает, не родиться мне на свет.
Может, в чёрном счастье корень безрассветности ночной?

В этой жизни мне достались только горе и беда.
Шейх Нажьди, я полагаю, не  был в участи такой.

(«Вопросы» – было опубликовано в журнале «Эльгасрельджадид», №1, 25 января 1907 года.
Шейх Нажьди —  Мухаммад ибн Габдельваххаб, в конце 18 – начале 19 века основатель религиозно-социального движения («ваххабиты») за чистоту ислама, против поклонения пророку и святым. Движение было жестоко подавлено турецким правительством.
В этом стихотворении Тукай ( как ранее в стихотворении «Я ль не горемычный?»)  вводит в своё творчество тему, которая станет сквозной: отмеченность своей судьбы «чёрным счастьем» – и  связанные с этим мучительные мысли, которые наиболее отчётливо будут выражены в стихотворении «Сомнения и колебания» в 1909 году:
Пою песни. Но на пользу ли народу я пою?
И что как шайтан – не ангел – вдохновляет песнь мою?

(Источник: Избранное/Габдулла Тукай; Перевод с татарского В.С.Думаевой-Валиевой. — Казань: Магариф, 2006. — 239 с.)).