Театр

Халыкка дәрсе гыйбрәттер — театр,
Күңелдә йоклаган дәртне уятыр.

Театр — яктылыкка, нурга илтә,
Кире юлга җибәрми, уңга илтә.

Театр көлдерәдер, уйнатадыр,
Тагы үткән гомерне уйлатадыр.

Күрерсең анда үз хәлең, көләрсең —
Көләрлек булса, булмаса — еларсың.

Күрерсең тормышың нинди: җитешме?
Җитеш булмаса, кай җире җитешми?

Төзәтерсең шуны, тәкмил итәрсең, —
Шулай шактый белем тәхсил итәрсең.

Үсәр яхшылыгың, син яхшы булсаң;
Җылы канлы итәр ул, вәхши булсаң.

Тигез күрә бөтен җанны театр:
Кирәк кол бул, кирәксә — император.

Мөкаддәс ул, бөек ул, гали зат ул,
Тәмам хөр ул, вә бик киң ул, азат ул.

Вә ул дарел-голүм, дарел-әдәптер,
Холыкларны төзәтмәккә сәбәптер.

Вәләкин шарты бар: яхшы төзелсә,
Әгәр һиммәт агачыннан өзелсә,

Ул — алма, мөддәте тулганда пешкәч,
Кызаргач һәм матур булгач, җитешкәч.
 

Дәрсе гыйбрәт — гыйбрәт дәресе.
Тәкмил  итү — камилләштерү.
Тәхсил итү — белем алу.
Гали — олы.
Дарел-голүм — белем йорты.
Дарел-әдәп — әдәп йорты.
Һиммәт — игелек.
Мөддәте тулганда — вакыты җитеп.

(«Театр». «Әлислах»ның 1907 елгы 26 ноябрь санында «Г.Тукаев» имзасы белән чыккан. «4нче дәфтәр»дә (1907) басылган. Соңгысында: «Кирәк кол бул, кирәксә император», – дигән юлдан «император» сүзе төшереп калдырылып, урынына күп нокталар куелган.
«4нче дәфтәр»нең 1909 елгы икенче табгында (басмасында): «Тигез күрә бөтен җанны театр: Кирәк кол бул, кирәксә император», – икеюллыгы «юкка чыккан». Билгеле ки, бу үзгәртүләр – патша цензурасы таләпләрен үтәү нәтиҗәсе. Текст «Әлислах»тан алынган.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.: шигъри әсәрләр (1904–1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)). 

Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Театр» (1907) на русский язык:

Театр (Перевод Рувима Морана)

Театр — и зрелище, и школа для народа,
Будить сердца людей — вот в чем его природа!

На путь неправедный он не дает свернуть,
Он к свету нас ведет, открыв нам правый путь.

Волнуя и смеша, он заставляет снова
Обдумать прошлое и смысл пережитого.

На сцене увидав правдивый облик свой,
Смеяться будешь ты иль плакать над собой.

Узнаешь: жизнь твоя светла иль непроглядна,
Вот это верно в ней, а это в ней неладно,

Развить захочешь ты достойные черты, —
Так новой мудростью обогатишься ты.

И если ты хорош — то только лучше станешь,
А если ты дикарь — из темноты воспрянешь.

В театре рангов нет, в нем так заведено:
Ты господин иль раб — театру все равно!

Он чист и величав, влечет он к светлым высям,
Свободен и широк, он свят и независим.

Он — воспитанья храм, он — знания дворец,
Наставник для умов, целитель для сердец.

Но следует ему блюсти одно условье:
Родной народ учить с терпеньем и с любовью,

И с древа мудрости срывать такой лишь плод,
Который красотой и зрелостью цветет.

(Источник: Тукай Г. Избранное: Стихи и поэмы/Габдулла Тукай; Сост. Г.М.Хасанова, С.В.Малышев. – Казань: Татар. кн. изд–во, – 2006. – 192  с.).

Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Театр» (1907) на русский язык:

Театр (Перевод Венеры Думаевой-Валиевой)

Театр – пособие народу,
Он пробудить народ способен.

Театр направляет к свету,
Пути обратного там нету.

В театре смех и развлеченье,
Над прошлой жизнью размышленье.

Себя узнаешь – посмеёшься 
Или слезами обольёшься.

К своей примеривая жизни,
Недостаёт чего иль лишне,

Усовершенствуешь, поправишь,
Самопознанье обретаешь.

Когда жесток, то станешь добрым,
Холодный – станешь теплокровным.

Всех видит равными театр,
Ему что раб, что император.

Высоким духом освящённый,
Театр храм для посвящённых.

Он – воспитатель душ и нравов,
Театр – школа равноправия,

Однако, при одном условии:
Быть должен правильно устроен,

Чтоб, наливаясь и краснея,
На древе блага хорошея,

Румяным яблоком созревшим
Упасть к ногам.

(«Театр»  – опубликовано в «Эльислахе», №8, 26 ноября 1907 года.
(Источник: Избранное/Габдулла Тукай; Перевод с татарского В.С.Думаевой-Валиевой. — Казань: Магариф, 2006. — 239 с.)).