Габдулла Тукай. Что рассказывают шакирды, покинувшие медресе (Перевод Семёна Ботвинника)
Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Мәдрәсәдән чыккан шәкертләр ни диләр» (1907) на русский язык.
1
Нас там долго
Обучали,
Мы так мало
Понимали,
Если даже
Вихри дули —
Словно камни
Мы лежали…
2
Мы натягивали
Полог
Даже в солнечное
Лето,
Знать — не знали,
Прочь мы гнали
Всё идущее
От света.
3
На заре
Мы крепко спали,
Завернувшись
В одеяло.
Дум не знали —
Если даже
Солнце счастья
Догорало…
4
Вроде конского
Навоза,
В духоте
Беспечно гнили,
Не боясь,
Что оказаться
Оттого могли
В могиле.
5
Мы зачахли,
Пожелтели,
Мы засохли,
Словно палки.
Дрянь вдыхая,
Наслаждались,
Как червяк
Какой-то жалкий.
6
Правду, Совесть,
Справедливость
Мы из памяти
Изгнали,
Мы испортились
Настолько —
Сатаны
Сквернее стали…
7
Без воды,
Без дров, без пищи
В кельях мы
Впотьмах лежали,
Даже в праздники
Во сне лишь
Омовенье
Совершали.
8
Превратив
Халаты в сумки,
Мы просили
Подаянья;
У заборов
Богатеев
Долго длилось
Ожиданье…
9
Камня,
Дерева дешевле
В отчем крае
Нас считали…
А в Европе ведь
Студентов
Словно око
Сберегали.
10
Голодали,
Стыд забыли,
Как продажные
Девицы…
Мы завшивели,
Застыли, —
Нам доныне
Голод снится.
11
В палача
Преобразился
Тот, кто быть
Хотел ученым,
Ни мукою стал,
Ни тестом —
Калачом
Недопеченым.
12
Лени в нас —
Захочешь сколько,
Дури в нас —
Захочешь сколько,
А студент
Толковый, дельный
Есть один
На тыщу только…
13
Мы невежеству
Отдали
Годы юные
И души,
Мы цирюльниками
Стали,
Научились
Бить баклуши.
14
Богатеи
Нам дарили
Дочерей —
Кривых, увечных,
Мы для них
Рабами были —
Путь ученых,
Путь беспечных…
15
Если вдов
Встречали старых
К ним входили
В дом мужьями…
Без грехов
В аду горели —
В преисподней,
В серной яме…
16
Оскорбленья,
Униженья
От народа
Мы терпели —
От незрячести,
Которой
Он страдает
С колыбели.
17
Наша цель —
Не поношенье,
Мы татар
Ругать не будем:
Раз незрячи —
Что и взять с них?
Мы, как все,
Слепых не судим.
18
Не слепых —
Хазретов зрячих
Осудить должны мы
Строго,
Что народ
Не призывают
Жить получше
Хоть немного.
19
У обжор хазретов
Брюхо —
Так ли,
Этак ли припомнишь
Так огромно,
Так бездонно,
Не насытишь,
Не наполнишь…
20
О реформе
Мы твердили,
Что не быть реформе
Знали…
Хоть углы
Нам всем постыли —
Мы из них
Не вылезали.
21
Так прощайте же,
Хазреты,
Лишь добра
От вас мы ждали,
Җдали радости
И света, —
Но уходим
Без печали!
22
Так вперед!
Вперед, смелее!
Шаг держите
Неустанно!
Нас невежество
Держало,
Не избегли
Мы обмана.
23
Лишь тебе, народ,
Служенье!
Раздувайте
Пламя горна!
Нас не сломят
Униженья,
Мы вперед
Пойдем упорно!
(Источник: Тукай Г. Стихотворения: Пер. с татар. — Л.: Сов. писатель. — 1988. — 432 с.).
Оригинал стихотворения на татарском:
Габдулла Тукай. Мәдрәсәдән чыккан шәкертләр ни диләр
1
Күп яттык без
Мәдрәсәдә,
Аңламадык
Бер нәрсә дә;
Селкәнмәдек
Таш төсле без,
Җилбер-җилбер
Җил бәрсә дә.
2
Чаршау кордык,
Кояш безгә
Нурын чәчеп
Җибәрсә дә;
Каршы тордык,
Кудык, безгә
Яктылыктан
Ни килсә дә.
3
Юрган ябып
Йоклап яттык,
Уйганмадык,
Таң атса да;
Уйланмадык!
Бәхтемезнең
Кояшы ба-
еп батса да.
4
Гамьсез яттык,
Сасы җирдә
Чергән тирес-
тәй черсәк тә;
Чиркәнмәдек,
Бу хәлләрдән
Вакытсыз гүр-
гә керсәк тә.
5
Кибеп беттек,
Саргайдык без,
Корып беттек
Таяклардай;
Иснәп нәҗес
Ләззәтләндек
Бөтенләй кыр-
гаяклардай.
6
Әхлак, вөҗдан,
Инсафларны
Сөреп чыгар-
дык истән дә;
Бозылдык шул-
кадәр начар,
Уздырдык без
Иблистән дә.
7
Ашсыз-сусыз,
Утын-шәмсез
Тар җирләрдә
Яттык сасып;
Гаетләрдә
Төш күргәндә,
Коендык без
Бозга басып.
8
Капчык ясап
Җиләннәрдән,
Байлар саен
Теләндек без;
Урам саен
Йөгергәләп,
Капка саен
Терәлдек без.
9
Күрде милләт
Арзан безне
Агачтан я-
ки таштан да;
Яурупада
Газиз бит без
Күз өстендә
ге каштан да.
10
Оят сатсак
та ач булдык,
Азган-тузган
Кызлар төсле.
Бетләп яттык,
Ачлыктан без
Бетләгән <...>
<...> төсле.
11
Укып мантыйк,
Булдык палач,
Чәйнәп сагыз-
лар лач та лач;
Ни он түгел,
Камыр түгел, –
Булдык без пеш-
мәгән калач.
12
Ялкаулыкмы
Кирәк - бездә,
Аңкаулыкмы
Кирәк - бездә;
Булган, пешкән,
Уңган шәкерт
Меңнән бердән
Сирәк бездә.
13
Яшь көннәрне
Наданлыкка
Корбан иттек
тә чалдык без;
Суган саттык,
Борчак аттык,
Бәрбәр булдык:
Сач алдык без.
14
Байлар итте
Бүләк безгә
Аксак-туксак,
Калган кызын;
Шуларга кол
Булдык, галля-
мә булгач, ки-
чен, көндезен.
15
Очраса без-
гә тол карчык,
Хатыннар гәр,
Йортка кердек;
Гөнаһ һич кыйл-
масак та, без
Җәһәннәмгә —
Утка кердек.
16
Ни хурлыклар,
Ни зилләтләр
Күрмәдек без
Бу милләттән;
Күрми изде,
Мескин! Безне
Күзендә бул-
ган гыйлләттән.
17
Хурлау түгел
Татарларны
Бу сүзләрдән
Безнең максуд;
Күзсез булгач,
Нишләсеннәр:
Дөньяда юк
Сукырга суд.
18
Сүз юк күзсез
Татарларга,
Сүз бар күзле
Хәзрәтләргә:
Чакырмыйлар
Халыкны без-
нең хәлне аз-
маз рәтләргә.
19
Күрдек анлар-
дан тик корсак,
Алай борсак,
Болай борсак;
Ай-һай тирән
Бирән корсак,
Туймас корсак,
Тулмас корсак.
20
– Ислах! – дидек,
Күңел гәрчә
Ислах булмас-
ны сизсә дә;
Кузгалмадык
Почмаклардан,
Җаннар бик күп-
тән бизсә дә.
21
Хуш, хуш!
хәзрәтләр,
без киттек;
Сездән изге-
лекләр көттек;
Көтмәдек тү-
гел, күп көттек;
Киттек шул без,
Инде киттек.
22
Алга, алга!
Алга таба,
Алга, дустлар,
Басыйк табан;
Моңгар чаклы
Җәһел безне
Артка тарткан
да алдаган.
23
Әйдә халык-
ка хезмәткә,
Хезмәт эчен-
дә йөзмәккә;
Бу юлда һәр-
төрле хурлык-
ка, зорлыклар-
га түзмәккә!
Яурупа — Европа.
Бәрбәр — парикмахер.
Зилләт — түбәнлек, мәсхәрә ителү.
Гыйлләттән — авырудан.
Ислах — төзәтү, реформа.
Җәһел — наданлык.
Зорлык — авырлык.
(«Мәдрәсәдән чыккан шәкертләр ни диләр». «Әлгасрелҗәдид»нең 1907 елгы 25 гыйнвар (1) санында, шулай ук «Фикер»нең 27 гыйнвар санында шул ук имза белән (икенчесендә исеме – «Чыккан шәкертләр ни диләр») басылган. «Мәҗмугаи асарь»гә (1914) 7, 9, 10, 19 строфалары төшереп кертелгән. Текст «4нче дәфтәр»дән (1907) алынды.
Шигырь Тукайның «Мотыйгыя» мәдрәсәсеннән Уральскиның «Казан» кунакханәсенә күчкән көннәреңә карый. Бу хакта ул үзе «Фикер»нең 21 гыйнвар санындагы белдерүендә түбәндәгеләрне яза: «Мин бу көннәрдә генә мәдрәсәи «Мотыйгыя»дән чыктым. Бинаән галәйһи (шуңа күрә) дустларым вә якыннарыма игълям итәмен (белдерәм) ки, бу көннән ары миңа язачак мәктүпләренең адресын болай язсыннар: Уральск, гостиница «Казань», А.Тукаеву. Бакый (мәңге) ихтирам: Г.Тукаев».
Шигырь, зур шәкерт дөньясына мөрәҗәгать иткәне сәбәпле, шәкертләр арасында тиз таралып, алар тарафыннан җылы кабул ителә һәм күп кенә мәдрәсәләрдә әдәбият ахшамнары вакытында кычкырып та укыла.
XX гасыр башы милли шигъриятебездә яхшы ук танылган Мөхәммәдгариф Шәрифи Тукайның бу шигыренә ияребрәк, «Иске мәдрәсәдән чыккан бер шәкертнең зары» исемендә шигырь бастыра (Ялт-йолт. 1912. № 33).
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.: шигъри әсәрләр (1904-1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).
