Габдулла Тукай. Японская сказка (Перевод Венеры Думаевой-Валиевой)

На белом свете в древности глубокой
Жил Каменщик в Японии далёкой.

Здоровье было, сила молодая,
Работал с камнем, рук не покладая.

Трудом кормился и солёным потом,
Не видя ничего, кроме работы.

С утра до ночи разбивая камень,
Затосковал однажды крепко Парень.

В смятении душевном и разладе,
Он уступил обиде и досаде.

«За что меня с Своею добротою
Бог наказал такою нищетою?

И я бы, как другие, прохлаждался,
Богатством и покоем наслаждался», –

Промолвил он в тоске невыразимой.
Услышал Ангел, пролетавший мимо,

И говорит: «Богат будь, прохлаждайся,
Покоем и свободой наслаждайся».

В минуту стал богатый и свободный
Наш Каменщик, и стала жизнь удобной:

Работа не висит теперь на шее,
Лежит себе и пальцем не шевелит.

По улице широкой в это время
Идёт великий Хан с войсками всеми.

Шатёр над ним, одежда – всё сверкает,
Так золото на солнце отливает.

«Что толку, – молвит Парень, – от богатства?
Вот если б суждено мне было ханство!

Ах, если б Ханом в золотой короне
Среди визирей восседать на троне!» –

Вслух грезил Парень, завистью томимый.
Услышал Ангел, пролетавший мимо,

И говорит: «Будь, если хочешь, Ханом.
Пока прощай», – и скрылся за туманом.

Стал Ханом Каменщик в минуту ту же,
Войсками окружён, визири тут же.

Слух услаждает музыка игрою,
Зонт золотой раскрыт над головою,

Но не спасает от жары. На солнце
Совсем испёкся Хан. Уйти неймётся.

«Не буду Ханом. Если доведётся
Мне снова выбирать, пусть буду Солнце».

Поблизости тут Ангел объявился:
«Пожалуй, будь по-твоему», – и скрылся.

Висит на небе Каменщик, сверкая,
Заместо Солнца землю освещая.

Вдруг Облако откуда-то приплыло,
Завесой Солнце от земли сокрыло.

Нависло, всё вокруг себя объемля,
Земля не видит Солнце, Солнце – землю.

«Не буду Солнцем, Облаком я буду;
Повелевать хочу я всеми всюду», –

Решил Джигит, и Ангел согласился:
«Пожалуй, будь по-твоему», – и скрылся.

Как только в Облако оборотился
Тот Каменщик, дождь вёдрами полился.

Из-за того, что льёт ночами, днями,
Вода сровняла землю с берегами.

Поля, луга, хлеба – всё стало море,
Их место под водою стало вскоре.

Но как ни бились волны, подступая,
Войною на Таш-тау наступая,

Гора могучая стояла невредима,
Высоко надо всем, непобедимо.

Тогда сказал Джигит: «Чем бесполезно
Тут облаком висеть, пускай исчезну!

Хочу Горой стоять неколебимо».
Услышал Ангел, пролетая мимо,

И говорит: «Пожалуй, если хочешь,
Таш-тау станешь, ничего нет проще».

В один момент стал Каменщик Горою
И величаво смотрит под собою,

Как реки, с яростью обрушиваясь, полны,
В его подножье ударяют волны,

И хоть стремят потоки непрестанно
И бьются о Таш-тау неустанно,

Гора стоит цела и невредима,
И, разбиваясь, воды мчатся мимо.

Но Человек пришёл и начал споро
Сбивать с Горы породу скоро-скоро.

Отслаивая, сваливает камень.
Тогда всё понял и признался Парень:

«Успел за это время испытать я,
Что нет ни в чём величия и счастья.

Теперь узнал, что нет на свете силы,
Которая б с трудом сравнилась силой.

Я труд свой никогда не позабуду
И Каменщиком навсегда пребуду».

Стал волей высшей Каменщиком Парень,
По-прежнему трудился со стараньем.

(Из сборника: Избранное/Габдулла Тукай; Перевод с татарского В.С.Думаевой-Валиевой. — Казань: Магариф, 2008. — 223 с.).

Оригинал стихотворения на татарском:

Габдулла Тукай. Япон хикәясе

(Бурениннән)

Электә бер Ташчы торган бу дөньяда,
Безнең җирдә түгел — ерак Япунъядә.

Үзе булган таза гына бер яшь кеше,
Ялыкмыйча эшли икән ул таш эше.

Ризыкланган ачы тирләр һәм көч белән,
Көн буена ташлар ватып чүкеч белән.

Булганлыктан һаман да эш, һаман да эш,
Күрәлмаган бу яшь егет рәхәт тормыш.

Беркөн шулай эшләп-эшләп каты аргач,
Күңле кайткан эштән, тәмам хәлдән тайгач,

Тотынган ул үз-үзенә тарланырга,
Мондый начар көн күрмештән зарланырга:

«Ходаем, ник фәкыйрь иттең мине болай?
Рәхмәтең киң, мин бәндәңне кыйлсаң да бай;

Бүтәннәрдәй мин дә рәхәт сөрер идем,
Тынычлык һәм бәхет йөзен күрер идем».

Шуннан гына очып үткән бер Фәрештә
Әллә ничек моның моңын, зарын иштә.

Һәм әйтә ул: «Ярар, яхшы, шулай бул, — ди,
Ягъни: — Үзең теләгәнеңчә бай бул», — ди.

Безнең Ташчы шул минуттук зур бай булды,
Азапланган читен тормыш уңай булды.

Инде хәзер авыр эшләр муенда юк,
Рәхәт ята, һичбер нәрсә уенда юк.

Шул вакытта Ташчы күрә: зур урамнан
Үтеп бара гаскәр берләп олугъ бер Хан.

Киемнәре, баш өстендә чатырлары 
Ялт-йолт килә көнгә каршы — алтын бары.

Ташчы әйтә: «Зур эшмени бу — бай булу?
Насыйп булса менә шушындый Хан булу, —

Булыр иде шул вакытта бәхтем минем;
Аһ, булсачы вәзирләрем, тәхтем минем!»

Тагы шуннан очып барган шул Фәрештә
Бу Ташчының сөйләгәне сүзен иштә:

«Теләгәнең булсын синең — син Хан бул, — ди,
Үзе китә очып: — Хәзергә сау бул!» — ди.

Ташчы карый: шулук хәлдә ул Хан булган,
Һәр ягына вәзирләр һәм гаскәр тулган.

Уенчылар матур көйләр көйләгәли,
Баш өстендә алтын зонтик күләгәли.

Шулай да бик рәхәт түгел: Кояш эссе,
Гаҗиз калды Хан эсседән, тәмам пеште.

«Кирәк түгел, — ди, — Хан булу һәм баш булу,
Насыйп булса икән миңа Кояш булу!»

Шул Фәрештә тагын шунда җитеп килеп,
Китте очып: «Ярар, булсын синеңчә», — дип.

Шул минутта Ташчы егет Кояш булып
Күктә тора, бу дөньяга нурлар коеп.

Бераздан соң әллә кайдан чыга Болыт,
Җир һәм Кояш арасына пәрдә булып;

Каплап тора әллә нинди гайрәт берлә,
Күренмидер Кояшка җир, Кояш — җиргә.

Егет әйтә: «Кирәк түгел Кояш булу,
Болыттан да кимсеттереп, юаш булу.

Тәңрем, ирек бир син миңа, Болыт булыйм,
Болыт булып, җиһанга баш булып торыйм».

Фәрештә дә шул вакытта җитеп килеп, 
Китә күккә: «Ярар, булсын синеңчә», — дип.

Шулук вакыт Ташчы егет Болыт була,
Җир йөзенә яңгырларын коеп тора.

Чиләк-чиләк булып яңгыр яуганыннан,
Сулар артып, ташып чыкты ярларыннан.

Сахра, болын, игенлекләрне су басты,
Һәр нәрсәгә урын булды дулкын асты.

Бу дулкыннар кубарса да шау-шу, гауга,
Һөҗүм итеп килсәләр дә, охшап яуга, —

Шунда үсеп тора торган олугъ Таш-тау
Зәррә хәтле зарарланмыйча калды сау.

Егет әйтә: «Кирәк түгел Болыт булу,
Артык миңа Болыт булганчы юк булу!

Гайрәтемнән күрсәтмичә һичбер какшау,
 Минем көчтән көлеп тора шушы Таш-тау!»

Шунда тагын Фәрештәсе килеп җитә:  
«Ярар, яхшы, шулай бул син», — диеп китә.

Ташчы егет шулук минут була Таш-тау;
Гомерлеккә торырмын, ди, мин шунда сау.

Һәр яклардан килсәләр дә сулар ташып,
Дулкыннары бәрелсәләр дә шып та шып! 

Кибаранә күтәреп баш, безнең Таш-тау   
Селкенми дә, кузгалмый да тора сап-сау.

Шул вакытта әллә кайдан чыга Инсан, 
Кулларына балта берлән чүкеч тоткан.

Килә дә ул, бу Таш-тауны вата башлый,
Таш артыннан ташны ватып ата башлый.

Егет әйтә: «Мин күп нәрсә булып үттем,
Һәрберсеннән галилек һәм бәхет көттем;

Күрдем хәзер: эшкә һич нәрсә тиң түгел,
Эштән көчле нәрсә табу мөмкин түгел.

Кирәк түгел, мин яңадан Ташчы булам,
Әүвәлгечә иҗтиһадлы эшче булам!»

Кодрәт берлә шунда егет Ташчы була,
Әүвәлгечә иҗтиһадлы эшче була.

Иштә — ишетә.
Шулук хәлдә — шул  мизгелдә.
Зәррә хәтле — тузан кадәр.
Кибаранә — олы сыман, горур.
Инсан — кеше.
Галилек — бөеклек.
Иҗтиһадлы — тырыш.
(«Япон хикәясе». — «Әдәбият»та (1909) басылган. Текст шуннан алынган. Әсәр рус язучысы В.П.Буренинның (1841-1926) «Японская сказка» исемле көйле хикәясеннән тәрҗемә. Тукай хикәянең төп өлешенә зур үзгәреш кертми, тик Буренин хикәясендәге «император» сүзен «хан» дип алмаштыра һәм, үзеннән кайбер детальләр өстәп, хикәяне тулыландыра.
Р.И.Нәфыйков бу поэманың сюжетын Тукай В.П.Бурениннан түгел, ә «Уралец» газетасының 1903 елгы 13 декабрь санында басылган «Японский каменщик» дигән әкияттән алган булырга мөмкин дип әйтә (Нафигов Р.И. Тукай и его окружение. Казань : Татар. кн. изд-во, 1986. С. 9.).
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 2 т.: шигъри әсәрләр (1909-1913)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. З.Р.Шәйхелисламов, Г.А.Хөснетдинова, Э.М.Галимҗанова, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 384 б.)).