Габдулла Тукай. Картофель и просвещение (Перевод Рувима Морана)
Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Бәрәңге вә гыйлем» (1912) на русский язык.
О картофель! Ты явился из Америки далекой.
Просвещенье! Путь твой ближе — от Европы до Востока.
О картофель! Всех путал ты странным вкусом, странным видом,
Мужики тебя считали вольнодумцем и джадидом.
Мол, пришел ты к нам на землю от безбожников досужих,
И смертельный яд таится в этих клубнях неуклюжих.
О картофель, ты немало претерпел обид в те годы!
Мужики тебя губили, вырывая с корнем всходы;
Звали «яблоком неверных»; «чертов плод», — ругались яро
И тому кто ел картофель, угрожали божьей карой.
О картофель! Миновали оскорбленья, оплеухи,
На почетном первом месте ты теперь в мужичьем брюхе.
И рыгнув, «Хвала аллаху! — говорит мужик сегодня. —
Этот плод на радость людям создала рука господня».
Просвещенье! У картошки ты бери урок терпенья:
Просветлять мозги мужичьи начинай без промедленья!
(Из сборника: Тукай Г. Избранное: Стихи и поэмы/Габдулла Тукай; Сост. Г.М.Хасанова, С.В.Малышев. – Казань: Татар. кн. изд–во, – 2006. – 192 с.).
Оригинал стихотворения на татарском:
Габдулла Тукай. Бәрәңге вә гыйлем
И бәрәңге! Безгә килдең син ерак Амрикадан*;
Мәгърифәт! Син безгә килдең мондарак — Яурупадан.
И бәрәңге! Син күрендең әүвәле күрнешкә чит;
Шаулады, күргәч сине, барлык мужик: ул дип «җәдид!»
Ул бәрәңгене китергән дип бу җиргә дәһриләр
Һәм эчендә ул бәрәңгенең, имеш, дип зәһре бар.
И бәрәңге, күп әзаларга синең сабрың беләм,
Ташлады йолкып мужик халкы төбең-тамрың белән.
Ул бәрәңгене ашаучыны ора дип Алласы,
Син аталдың ул заман: «кяфер вә шәйтан алмасы!»
И бәрәңге! Инде шатлан, кичте баштан ул чагың;
Син, җиңеп, иттең мәкян инде мужикның корсагын.
Син кикертсәң, ул хәзер: «Әлхәмделилла!» — дип куя;
«Күп шөкер, — ди, — бу җимешне бирде Мәүла!» — дип куя.
Син, алып үрнәк сабырлы бу бәрәңгедән, гыйлем!
Аз гына нурландыра башла мужикларның миен!
*Мәгълүмдер ки, бәрәңге моннан йөз еллар элек Русиядә булмаган. Соңрак Амрикадан китерелгән, һәр яңалыктан курыккан авыл халкы, бәрәңгедән дә куркып, аны ашамаганнар вә «шәйтан алмасы» дип атаганнар (Г.Тукай искәрмәсе).
Дәһри — динсез.
Зәһре (зәһәре) — агуы.
Әза — җәбер.
Мәкян — урын.
Мәүла — Алла.
(«Бәрәңге вә гыйлем». — «Җан азыклары»нда (1912) басылган. Текст шуннан алынган.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 2 т.: шигъри әсәрләр (1909-1913)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. З.Р.Шәйхелисламов, Г.А.Хөснетдинова, Э.М.Галимҗанова, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 384 б.)).
