Габдулла Тукай. Кончил дело – гуляй смело! (Перевод Венеры Думаевой–Валиевой)
Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Эш беткәч уйнарга ярый» (1909) на русский язык.
За окном сияет лето, за столом сидит Дитя
У окошка бокового, в книжке пальчиком водя.
За уроками прилежно, повторяя много раз,
Слово за словом читает и не сводит с книжки глаз.
Приглашает его Солнце: – Детка, выйди погуляй,
Во дворе, в саду побегай, хватит, больше не читай.
Засиделся ты на месте и читаешь ты давно,
Погляди, как здесь привольно, посмотри на двор в окно.
Говорит Дитя на это Солнцу встречные слова:
– Должен выучить уроки я как следует сперва.
Поиграть всегда успею, как доделаю дела,
А до той поры не встану ни за что из-за стола.
На занятия и отдых сам себе назначил срок,
Со вниманьем неослабным продолжает он урок.
Засвистел, запел на ветке в это время Соловей,
Он свистит-поет о том же: – Выходи гулять скорей!
Засиделся ты на месте и читаешь ты давно,
Погляди, как здесь привольно, посмотри на двор в окно.
Соловью в ответ Ребенок говорит свои слова:
– Должен выучить уроки я как следует сперва.
Не зови из дому свистом ты, Соловушка, меня,
Вот доделаю уроки, выйду я и без тебя.
На гулянье и уроки сам себе поставил срок,
С интересом и вниманьем продолжает он урок.
К нему Яблоня из сада тянет ветку: – Выходи!
Для прогулок нынче время, дома больше не сиди.
Без движенья за работой беспрерывной тяжело,
Погляди, как здесь привольно, сколько игр, а как светло!
Говорит в ответ Ребенок те же Яблоне слова:
– Должен выучить уроки я как следует сперва.
Не идут на ум мне игры, друг мой Яблонька, пока
Все не сделаю уроки и дела наверняка.
После этого всего-то – мало – времени спустя,
Все уроки, книги к школе приготовило Дитя
И бегом во двор: – Кто хочет здесь со мною поиграть?
Я уроки приготовил, книги, ручку и тетрадь.
Улыбаясь, вышло Солнце из-за туч к нему как раз,
С красным яблоком навстречу к нему Яблоня тотчас.
Засвистел, запел, защелкал свою песню Соловей,
Сад встречал его поклоном всех верхушек и ветвей.
(Из сборника: Избранное/Габдулла Тукай; Перевод с татарского В.С.Думаевой-Валиевой. — Казань: Магариф, 2006. — 239 с.).
Оригинал стихотворения на татарском:
Габдулла Тукай. Эш беткәч уйнарга ярый
Бик матур бер җәйге көн: өстәл янында бер Сабый
Ян тәрәзә каршысында иртәге дәрсен карый.
Чын күңел берлән укый ул, кат-кат әйтеп һәр сүзен;
Бик озак шунда утырды, бер дә алмастан күзен.
Шул чагында бу Сабыйны чакыра тышка Кояш:
«И Сабый, — ди, — әйдә тышка, ташла дәрсең, күңлең ач!
Җитте бит, бик күп тырыштың, торма бер җирдә һаман;
Чыкчы тышка, нинди якты, нинди шәп уйнар заман!»
Бу Кояшның сүзенә каршы җавабында Бала:
«Тукта, сабрит, уйнамыйм, — ди, — уйнасам, дәрсем кала.
Көн озын ич, ул уенның мин һаман вактын табам,
Чыкмамын тышка уенга, булмыйча дәрсем тәмам».
Ул, шулай дип, кимчелек бирми укырга дәртенә,
Бик каты ихлас белән чынлап ябышты дәрсенә.
Өй түрендә шул заман сайрый ботакта Сандугач,
Ул да шул бер сүзне сайрый: «Әйдә тышка, күңлең ач!
Җитте бит, бик күп тырыштың, торма бер җирдә һаман,
Чыкчы тышка, нинди һәйбәт, нинди шәп уйнар заман!»
Сандугачка каршыга биргән җавабында Бала:
«Юк, сөекле Сандугачым, уйнасам, дәрсем кала.
Туктале, бетсен дәрес, — ди, — әйтмәсәң дә уйнарым,
Син дә сайрарсың матурлап, мин авазың тыңларым!»
Ул шулай дип, һич зарар бирми укырга дәртенә,
Бик каты ихлас белән чынлап кереште дәрсенә.
Шул вакытта өй түрендә бакчада бер Алмагач
Чакыра тышка Сабыйны: «Әйдә тышка, күңлең ач!
Бик күңелсездер сиңа эштә утырмак һәрвакыт,
Әйдә, чык син бакчага, җитте хәзер уйнар вакыт!»
Алмагачның сүзенә каршы җавабында Бала:
«Юк, сөекле Алмагачым, уйнасам, дәрсем кала.
Тукта, сабрит аз гына, — ди, — и кадерле Алмагач,
Һич уенда юк кызык, дәрсем хәзерләп куймагач».
Күп тә үтми, бу Бала куйды тәмамлап дәрсене,
Куйды бер читкә җыеп дәфтәр, китапны — барсыны.
Чыкты йөгреп бакчага: «Йә, кем чакырды, — дип, — мине?
Әйдә, кем уйный? Тәмам иттем хәзер мин дәрсеме!»
Шунда аңгар бик матурлап елмаеп көлде Кояш,
Шунда аңгар кып-кызыл зур алма бирде Алмагач;
Шунда аңгар шатланып сайрап җибәрде Сандугач,
Шунда аңгар баш иделәр бакчада һәрбер агач.
Сабрит — сабыр ит.
(«Эш беткәч, уйнарга ярый». «Балалар күңеле»ндә (1910) басылган. Текст шуннан алынган. Шигырь К.Д.Ушинскийның «Родное слово» (Для детей младшего возраста. Год второй) исемле хрестоматиясендәге А.Н.Майковның «Кончил дело — гуляй смело» хикәясеннән файдаланып язылган. Тукай прозаны артык детальләрдән арындыра, җыйнакландыра һәм шигырьгә әйләндерә. Кулъязмада язылу датасы «1909, уктәбер 23-24» дип күрсәтелә.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 2 т.: шигъри әсәрләр (1909-1913)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. З.Р.Шәйхелисламов, Г.А.Хөснетдинова, Э.М.Галимҗанова, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 384 б.)).
