Габдулла Тукай. Надежда (Перевод Нияза Ахмерова)

Пусть уйдет эта туча лихая!
Солнце мысли! Тебя я молю:
Мертвый сумрак души озаряя,
Разбуди же ты совесть мою.

Сбился я, без дороги блуждая.
Протяни мне пресветлую нить!
Грозно реет зловещее пламя,
Я не в силах его погасить.

Как страшна мне грядущая пропасть!
Все в душе отгорело давно.
Пусть же разум спасение бросит
Мне веревкой на страшное дно.

О, светильник, мой разум бесценный!
Без тебя мне дороги уж нет.
Что мне светочи целой Вселенной,
Если ты не подаришь мне свет?
 
Лей сиянье, мой день зарождая,
Пусть цветут в моих рощах цветы.
Алым цветом блаженного рая
Этим днем мне привидишься ты.

Я сейчас, как во тьму погруженный,
Все иду без путей наугад,
Ем не хлеб, а лишь прах оскверненный
И не воду глотаю, а яд.

Как в трясине завязли уж ноги.
Тяжко мне в этом мраке бродить!
И лягушек у грязной дороги
Вместо птиц быстролетных ловить.

В этой тьме ни зари, ни заката,
Не признать в ней друзей и врагов.
Здесь врага я встречаю, как брата,
Здесь я друга ударить готов.

О, мой разум! Верни мою душу!
Озари своим светом пути!
Если путь мой грехом не нарушен,
Дай мне снова тот путь обрести!

Пусть за совестью грозной и тайной
Дух мой в вечное небо течет.
Будь же так, что орел лишь случайно
На овине закончил полет.*

*Последние строки этого стихотворения «Будь же так, что орел лишь случайно на овине закончил полет» являются намеком на басню И.А.Крылова «Орел и куры», в которой орел — олицетворение высокого духа — противопоставляется курам, олицетворяющим мир обывателей. Эта басня, как многие другие басни И.А.Крылова, была переведена Г.Тукаем на татарский язык.
(Источник: Тукай Габдулла Стихотворения/Перевод Н.У.Ахмерова. — Казань: Тан-Заря, 1996. — 32 с.).

Оригинал стихотворения на татарском:

Габдулла Тукай. Өмид

Чыкчы, и фикрем кояшы! Китсен өстеңнән болыт;
Бу үлек вөҗданны җанландыр, җылың берлән җылыт!

Мин адаштым, тугъры юлга ул торып күндермәсә,
Дүрт ягым гыйсъян уты — сүнмәс һич, ул сүндермәсә.

Бер бетү чокрында мин, юктыр нәҗат, коткармаса,
Мәңге тотныр нәрсә юктыр, ул, килеп, җеп салмаса.

И минем яктыртучым! Тик син миңа һәр җирдә шәм;
Нәрсә ул дөнья кояшы! Син миңа нур бирмәсәң!

Бер йөзең күрсәтсәнә, тугъсын гүзәл көннәр минем;
Чәчкәләр атсын өмид бакчамда ал гөлләр минем.

Мин караңгыда хәзер; үтсен бу таң атмас кичәм;
Таш йотам икмәк белеп, һәм зәһр эчәм, саф су дисәм.

Бер тигез җирдер дисәм, бассам аягымны — бата;
Күп вакытта сискәнәм, яңлыш тотып «кош» дип бака.

Кап-караңгы. Уңны-сулны күрмим — астны-өстне мин;
Иркәлим дошманны, чәнчәм чын хәкыйкать дустны мин.

Кыскасы: җансыз да, вөҗдансыз да мин — яктырмасаң,
Мин әле кая барам?» — җуйган эзем таптырмасаң.

Юк, кояшым, мин беләм: син батмагансың мәңгегә;
Син дә, вөҗдан, бер торырсың: ятмагансың мәңгегә.

Юк! Түбән калмас бу җан: фитърәттә гали булган ул,
Кисмәк өстендә кара кош — иттифакый кунган ул.

Гыйсъян — бунт, фетнә, баш күтәрү.
Нәҗат — котылу.
Зәһр (зәһәр) — агу.
Фитърәттә гали — яратылышында ук бөек.
Иттифакый — очраклы гына.
(«Өмид». «Әлислах»ның 1908 елгы 2 июль (36нчы) санында «Г.Тукаев» имзасы белән басылган. Әсәр астында «28 июнь 1908 сәнә» дип куелган. «Габдулла Тукаев диваны»нда (1908) «Әлислах»тагы «Мин адаштым, изге юлга ул торып күндермәсә» дигән өченче юл «Мин адаштым, тугъры юлга ул торып күндермәсә» дип, «Күп вакытта сискәнәм, кош дип тотып яңлыш бака» дигән ундүртенче юл «Күп вакытта сискәнәм, яңлыш тотып «кош» дип бака»га үзгәртелгән. Текст «Габдулла Тукаев диван»ыннан алынган.
«Мин әле кая барам?» — Тукайның кая барырга, ни эшләргә белмичәрәк аптырап торган чагында әйтергә яраткан сүзләре. Аның бу сүзләре шигырьләрендә дә, 1908 елның 23 июнендә Ф.Әмирханга язган хатында да очрый. Аны дуслары да яхшы белеп, Тукайны үзара: «Мин әле кая барам?» әле ул», — дип көлеп әйтә торган булганнар (кара: «Замандашлары», 95 6.).
Кисмәк өстендә каракош — иттифакый кунган ул. — Монда Тукай үзенең «Тавыклар һәм Каракош» дигән (И.А.Крыловның «Орел и Куры» исемле мәсәленнән) иҗади рәвештә башкарылган чәчмә тәрҗемәсенә ишарәли. Мәсәлдә кисмәк өстенә кунган Каракоштан көлгән тавыкларга кошлар патшасы: «Кайвакытта безгә тавыктан да түбән төшәргә тугъры киеләдер. Әмма тавыкларга һичбер вакытта болытларга җитү насыйп булмыйдыр», — дип җавап бирә, ягъни кисмәк өстенә кунаклау вакытлыча гына. Шагыйрь дә үзенең төшенкелеген, өметсезләнүен вакытлыча гына ди; фикерем кояшы батмаган, ул чыгачак, ди һәм менә «Иһтида» (1911 елның 13 маенда язылып, 15 июньдә «Шура» журналының 12нче санында басылып чыккан) шигырендә:
Килеп чыкты хәзер фикрем кояшы золмәт артыннан,
Түгел инде вакытлы, мәгънәсе юк хискә мин корбан, — дип белдерә.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.: шигъри әсәрләр (1904-1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).