Габдулла Тукай. Неожиданно (Перевод Нияза Ахмерова)
Перевод стихотворения Габдуллы Тукая «Көтмәгәндә» (1912) на русский язык.
Раз случилося со мною:
В зимний день, в морозной мгле,
За туманной пеленою
Шурале явился мне.
Я гляжу на это диво,
Я молчание таю.
Вот он пальцами игриво
Тронул голову мою.
Что там трогать:
Сколь не лапай —
Не щекотен шапки мех,
По щеке провел он лапой,
Да не шел мне в душу смех.
Мне сегодня не до смеха.
Жизнь свила меня кольцом.
Мне щекотка не потеха.
Стар я сердцем и лицом.
Лапой к шее он тянулся.
Что ж мне, братцы, делать с ним?
Отмахнулся, запахнулся
Толстым шарфом шерстяным.
Шурале мне тыкал в спину,
Все ж щекотки не добыл.
Очень важно скорчив мину,
По груди рукой водил.
«Брось-ка, братец, труд бесплодный!
В шубе щелки не найдешь.
По одежкам я сегодня
С кочаном капусты схож!
Чай не летняя рубаха —
Сто одежек тут на мне.
С этой тягостью, ребята,
Надо б ехать на коне!»
За кушак он ухватился.
Черта с два! Не развязать.
Даже пятки исхитрился
Длинным пальцем щекотать.
«Ох, назойлив же ты, братец!
Вздумал с валенком играть!
Сил твоих вовек не хватит
Смехом валенок пронять.
И на что ж это похоже?!
Шел бы, братец, снова в лес!
Да к закутанным прохожим
С глупым игрищем не лез!
Тут мороз свирепой прытью
Мне не раз уж угрожал.
Да уткнувшись в шубу лисью
От тепла ее сбежал.
От конфуза дед сердитый
Мстит мне словно бы врагу:
Шубой лисьей вспять отбитый
Шлет войной ко мне пургу».
Услыхавши эти речи
Шурале в туман нырнул.
Лишь услышал я далече
«Чиии…» — он тонко протянул.
Дни и ночи дух свободный
Он бежит, с людьми шутя,
Все играет сын природы.
Кто ж осудит-то дитя?*
*Шурале — мифическое существо татарских сказок, способное при встрече с человеком защекотать его до смерти. Кроме известной поэмы «Шурале», у Г.Тукая есть стихотворения, посвященные этому существу («Неожиданно», «Ребенку»), образующие в совокупности особый тематический цикл его творчества. В каждом из этих произведений образ шурале существенно видоизменяется, делаясь все более многозначным. Интересно, что ряд своих произведений Г.Тукай подписывал псевдонимом «Шурале».
(Из сборника: Тукай Габдулла Стихотворения/Перевод Н.У.Ахмерова. — Казань: Тан-Заря, 1996. — 32 с.).
Оригинал стихотворения на татарском:
Габдулла Тукай. Көтмәгәндә
Кар-томаннан көтмәгәндә килде чыкты Шүрәлем.
Дәшмимен. Тып-тын торам. Нишләр икән, дим, күрәлем.
Иң элек төртте озын бармакларны ул бүркемә;
Бармагы үтми аның, күрде, башымның күркенә.
Сузды шуннан соң кулын, биттән минем эзләп кытык;
Кайда ул көлмәк, кытыкланмак миңа — йөзләр чытык.
Муйныма сузды, кытыклармын дип, ул тырнакларын;
Мин шарыф берлән аны куйган идем чорнап калын.
Белде капшап соңра инде арканың да ул хәлен;
Җәйге күк күлмәк түгел шул: үтми бармак — тун калын.
Бик кирәкле эш кеби күкрәкләремне капшады:
Ул кытык эзләп маташты; булмагачтын — ташлады.
Мин бөтенләй бер кәбестә: бар кием ун кат минем,
Бу киемнәр йөклеген икърар итәрлек ат минем.
Ул, алып кулларны күкрәктән, минем билдән тота;
Һич тә бер шәйтан чишалмаслык минем билдә пута.
Ул, табан астын кытыклыйм дип, аякка кул ата;
Бармагын сизми аның, әлбәттә, җансыз ул ката.
— Әмма бәйләнчек тә син урманда, кырда, Шүрәле!
Йөрмә монда булмаганга, бар, эшеңне күр әле!
Син түгел, тәнгә тиялми китте инде күп суык,
Төлке эчле тун җибәрде күп суыкларны куып.
Кертмәгәч тәнгә, суык абзаң миңа дошман әле,
Миннән үч алмак өчен эшкә буран кушкан әле.
Шул сүземнән соң томанга батты, гаиб булды ул,
«Чи-и-и!» итеп бер әллә кайда, бик еракта көлде ул.
Ул көлә, һәм көлке эзләүдә үтә кич, иртәсе;
Кем кыеп әйтсен аңар сүз, ул — табигать иркәсе!
Икърар итәрлек ат — ат та сизәрлек.
Гаиб булу — күздән югалу.
(«Көтмәгәндә». — «Җан азыклары»нда (1912) басылган. Текст шуннан алынган. Шигырь «мин» белән шартлы мифик затның үзара әңгәмәсенә корылган. Сөйләшү дусларча бара. «Мин» әңгәмәдәшенә, үз итеп, хәтта «Шүрәлем» дип тә дәшә. Ул явыз, мәкерле зат рәвешендә күзалланмый. Шагыйрь аны «табигать иркәсе» дип әйтә.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 2 т.: шигъри әсәрләр (1909-1913)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. З.Р.Шәйхелисламов, Г.А.Хөснетдинова, Э.М.Галимҗанова, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 384 б.)).
