Габдулла Тукай. Сказка про Козу и Барана (Перевод Равиля Бухараева)

Жил-был Мужик с Женой в былые времена.
Бедна их жизнь была, убога и скудна.
К тому ж Баран с Козой кормились у людей,
Но были всё равно некормленных худей.

Сказал однажды Муж: «Гляди, Жена, сама:
На сено денег нет, а вскорости зима…
Барана и Козу нам прокормить невмочь.
Впустую ведь едят, пускай уходят прочь!»

Не спорила Жена: «Пускай, давно пора.
Согласна я взашей согнать их со двора.
Чему на свете быть, того не миновать!
Уж сколько кормим их, а не видать добра!»

А что Баран с Козой, бедняги из бедняг!
Хозяин порешил, и, значит, будет так.
Несчастные, пошив один большой мешок,
Пустились в путь — куда укажет посошок.

Идут они молчком — какие тут слова!
В глазах у них темно, не радует трава.
Как долго шли они — про то Аллаху знать —
Вдруг около тропы — глядь! — волчья голова!

Боятся подойти, ведь робок нрав у них.
Баран пуглив, Коза — трусиха из трусих,
Стоят у головы, дрожмя дрожат кусты,
Друг другу говорят: «Хватай!» — «Нет, лучше ты!»

«Ты, дядюшка Баран,— твердит Коза,— сильней».
Баран твердит: «Зато ты, борода, смелей».
Чтоб страшную башку да за уши поднять,
Где им отваги взять, где храбрости занять?!

Долгонько так они и мялись и тряслись,
В конце концов взялись и с духом собрались,
За оба уха враз подняли страшный груз,
Раскрыли свой мешок и опустили вниз.

Опять пошли они. Конца дороги нет.
Вдруг видят: средь стволов горит какой-то свет.
Сказал Баран Козе, бредущей по пятам:
«Давай, Коза, пойдём и заночуем там.

Волкам-то ведь к огню никак не подойти,
Зубастым у костра никак нас не найти».
Усталая Коза с Бараном заодно:
«Что ж, милый друг, идём, поскольку решено».

Баран с Козой к огню приблизились сквозь мрак,
И оторопь взяла несчастных бедолаг:
Там волки вкруг костра расселись на земле,
Для варева вода кипит в большом котле.

Стоять Баран с Козой остались, не спеша,
Да в чём у горемык и держится душа?
«Приветствуем, друзья! Небось не ждали нас?» —
Сказали всё ж, себя приободрить спеша.

Коза да с ней Баран! Вот радость-то волкам!
Явился к очагу желанный ужин сам!
«Обоих сгложим враз! Какая красота!
И мясо на зубок, и каша не пуста!»

Но говорит Коза: «Друзья, зачем тужить;
Мы мясом можем всем на славу удружить!
Чего глядишь, Баран? Достань-ка из мешка
Припас, ты что, забыл? Там волчья есть башка».

Лишь вынул из мешка свой страшный груз Баран,
Опешил волчий стан — поплыл в глазах туман.
Коза, тотчас поняв, что взял волков испуг,
За словом, осердясь, не лезет вновь в карман.

Коза Барану тут как закричала: «Ме-е!
Ведь дюжина была голов у нас в суме-е!
Не можешь разве счесть гостей, глупец Баран,
Башку-то покрупней достань скорей, болван!»

Смекнув, что без труда получится обман,
Вновь споро из мешка башку извлёк Баран.
Пришла к волкам беда: не шутит ведь Коза!
Трясутся, пасть раскрыв и выпучив глаза.

Не нужен ужин им и не нужна еда,
Одна лишь мысль у них: куда сбежать, куда?
Напасть пришла к волкам, ох, Господи, прости!
Как от напасти той им ноги унести?!

Поднялся с места вдруг огромный старый волк,
Седой, бывалый волк, и в жизни знавший толк,
Сказал: «Я принесу в котёл ещё воды,
Сгорит ведь ужин наш и пропадут труды».
 
Волчище так сказал и канул в лес. Привет!
Все ждут-пождут: воды и волка нет как нет.
Уже устали ждать — сгустилась ночь вокруг,
А волка-главаря как есть простыл и след.

Оставшихся волков объемлет вновь испуг,
Теперь вожак сбежал, покинув тесный круг.
Сказал другой: «Куда же делся водонос?
Пойду его искать», — и ноги в лес унёс.

Сбежал, понятно… Но осталась стая ждать,
Хотя для всех нашёл он повод убежать.
Исчез и следопыт, опять часы идут,
Чего здесь ждать ещё? А волки ждут и ждут.

Так от напасти злой гуськом за волком волк
В великом страхе в лес чуть ноги уволок…
Вздохнули без забот Коза и наш Баран,
Когда свободен стал зловещий волчий стан.

У жаркого огня уселись, развалясь,
И каши вдосталь из котла наелись, не таясь.
Насытясь, от костра не вздумали вставать,
Вблизи огня в тепле остались ночевать.

Там выспались они и с утренней зарёй,
Мешок свой захватив с волчиной головой,
По лесу путь продожили друзья.
Пускай! Завершена история моя!
 

(Источник: Тукай Г. Незабываемое время: Стихотворения для детей, сказки в стихах, автобиографическая повесть/Габдулла Тукай. – Казань: Магариф, 2006. – 207 с.).

Оригинал сказки на татарском:

Габдулла Тукай. Кәҗә белән Сарык хикәясе

Борын заман бер Ир белән Хатын торган,
Тормышлары шактый гына фәкыйрь булган;
Асраганнар бер Кәҗә берлә бер Сарык, —
Болар булган берсеннән дә берсе арык.

Әйтә бер көн Ире: «Кара монда, Хатын! —
Үзең яхшы беләсең бит печән хакын, —
Китсен бездән чыгып Кәҗә белән Сарык,
Ашап ята бушка гына алар азык».

Хатын күнде, диде: «Ирем, ярар, ярар,
Бу икене кумаклыкка булсын карар;
Кәҗә белән Сарык хәзер китсен бездән,
Аларны соң асрап торып ни файда бар?»

Нишли инде мескин Кәҗә белән Сарык?
Булмый хуҗа кушканына каршы барып.
Икесенә бер зур гына капчык тегеп,
Китте болар кырга таба сәфәр чыгып.

Китте болар. Бара, һаман бара, бара, —
Күренмидер күзләренә ак һәм кара.
Бара болар. Күпме баргач, Алла белә,
Юл өстендә үлгән Бүре башын таба.

Курка башны кузгатырга Кәҗә-куркак,
Күптән инде куркаклыкка Сарык уртак, —
Баш янында болар икәү тора куркып,
Әйтешәләр бер-берсенә: «Син тот, мин тот!»

Кәҗә әйтә: «Сарык абзый, син көчлерәк».
Сарык әйтә: «Син, сакалбай, гайрәтлерәк».
Бүре башын кулга тотып кузгатырга
Юлдашларның берсенең дә җитми йөрәк.

Озак торгач шунда Кәҗә белән Сарык,
Бүре башын тоталмыйча, куллар барып,
Башны икәү тотып ике колагыннан,
Юнәлделәр, капчыклары эченә салып.

Бара болар. Тукталмастан һаман бара.
Күрә болар: ерак түгел бер ут яна.
Утны күргәч, иптәшенә әйтә Сарык:
«Әйдә, Кәҗә, куныйк бүген шунда барып.

Ут янына бүреләр дә килалмаслар,
Безнең анда кунганлыкны белалмаслар».
Сарыкның бу киңәшенә Кәҗә күнде:
«Әйдә, иптәш, ярар, барсак барыйк инде».

Кәҗә, Сарык ут янына якын барса,
Мескиннәрнең күз алдында менә нәрсә:
Өч-дүрт Бүре утырганнар каршы утка,
Тыршып-тыршып пешермәктә алар ботка.

Кәҗә, Сарык, күргәч ушбу тамашаны,
Калды куркып, һәрберсенең ярты җаны.
«Исәнмесез, дустлар, Бүре әфәнделәр!» —
Диләр болар, күрсәтмичә курку хәле.

Куаналар өч-дүрт Бүре, моны күргәч,
Алларына Сарык белән Кәҗә килгәч:
«Ашыйбыз, — дип, — бу икәвен тотабыз да,
Менә ничек ит таптык, — дип, — боткабызга!»

Кәҗә әйтә: «Кайгырмагыз, бездә ит күп;
Ул ит берлән һәркайсыбыз булырбыз тук!
Ни карыйсың? Тиз бул әле, тиз бул, Сарык!
Капчыктагы Бүре башын китер алып!»

Сарык шунда капчыктагы башны ала, —
Барча Бүре куркуыннан шашып кала;
Өч-дүрт Бүре хәйран калып торган чакта,
Кәҗә һаман гайрәт чәчә, ачулана.

Кәҗә әйтә: «Микикики! микикики!
Капчыктагы Бүре башы бит уники!
Ах, уңмаган, җүләр Сарык, надан Сарык,
Моннан зуррак Бүре башын китер табып!»

Сарык та тиз аңлап ала бу алдашны,
Капчыктан ул алып килә шул ук башны.
Өч-дүрт Бүре чынлап инде куркыштылар,
Бер-берсенә күзләрене йөртештеләр.

Түгел хәзер Бүреләргә ашау кайгы,
Тиз-тиз генә бу урынны ташлау кайгы.
Ничек качыйк? Ничек табыйк качу юлын? —
Һәрбер Бүре шуңар салган бөтен уен.

Торып әйтә шул арада Өлкән Бүре, —
Картайган һәм күп эшләрне үткән Бүре:
«Туктагыз, — ди, — мин тиз генә су китерим,
Суы бик аз, безнең ботка пешәр коры».

Шулай итеп, Өлкән Бүре суга китә.
Кайтмый ләкин, озак кына заман үтә.
Кайтмый Бүре — эзе дә юк, исе дә юк,
Мәҗлес халкы арып бетә көтә-көтә.

Бүреләрне тагы каты курку басты,
Чөнки хәзер башлыклары китеп качты.
Тагын берсе суга таба китте торып:
«Туктагыз, мин эзләп кайтыйм», — дигән булып.

Мәгълүм инде, бу Бүре дә кача шулай,
Хәйлә берлән качарга юл ача шулай.
Кайтмый бу да, әллә ничә сәгать үтә,
Мәҗлес халкы көтә һаман, көтә, көтә.

Өч-дүрт Бүре берсе соңра кача берсе,
Өченчесе, аннан соңра дүртенчесе.
Болар качкач, Кәҗә белән безнең Сарык
Китә инде рәхәтләнеп, ирек алып.

Утыралар аяк бөкләп каршы утка,
Болар инде тәмләп кенә ашый ботка.
Ашап туеп, рәхәт кенә, тыныч кына
Кәҗә, Сарык бу төннәрен шунда куна.

Иртә берлән иртүк торып, таң аткач ук, —
Кулларында Бүре башы салган капчык, —
Тагын болар урман буйлап сәфәр итте.
Нәрсә языйм?.. Хикәям дә шунда бетте. 

(«Кәҗә белән Сарык хикәясе». «Балалар күңеле»ндә (1910) басылган. Текст шуннан алынган. 1909 елның 10 ноябрендә язылган бу әсәр шагыйрьнең «Шүрәле», «Су анасы» кебек әкият-балладалары төркемен дәвам итә.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 2 т.: шигъри әсәрләр (1909-1913)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. З.Р.Шәйхелисламов, Г.А.Хөснетдинова, Э.М.Галимҗанова, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 384 б.)).