Габдулла Тукай. Шурале (Перевод Равиля Бухараева)

I

Про Кырлай, что в Заказанье, знай — деревня неплоха:
во дворах поют, по слухам, куры звонче петуха!

Родом хоть и не оттуда, там я жил да поживал,
как умел, пахал и сеял, жал да песни напевал.

Не забыть вовек — забором окружал деревню бор,
травы бархатом узорным на лугах ласкали взор.

— Велика ли деревенька? — Нет, совсем невелика.
Всем дворам хватает влаги небольшого родника.

Там ни холодно, ни жарко, всё известно наперёд:
ветер вовремя подует, дождик вовремя польёт.

Земляника и малина спеют в ягодном бору:
не моргнув, своё ведёрко переполнишь, не совру!

Чудно! Ели молчаливы; словно воины, стройны;
отдыхал я, глядя в небо, посреди лесной страны.

Где берёзы и осины — там и тут грибы растут;
всюду щавель, где соцветья разноцветные цветут:

белый, жёлтый, алый, синий,— несказанной красоты,
вкусу тонкому приятны ароматами цветы.

Очарованные бабочки, воздушны и легки,
возле чащечек порхают, чуть качая лепестки…

Чу! Звучат в зелёной чаще божьих пташек голоса,
внемлешь им — душа как будто улетает в небеса.

Клуб, оркестр, бульвары, танцы заменяли мне леса,
цирк, театры и концерты затмевала их краса.

Велики они, как море; безгранично велики,
сплочены, неисчислимы, как чингисовы полки.

Вспоминаются внезапно слава предков, имена,
древних дедушек рассказы про былые времена.

Приоткроется завеса исторической судьбы,
молвишь: «Ах, что ж с нами сталось? Иль не Божьи мы рабы?» 

II

Описал стихами лето; осень, зиму — не хочу,
О красавицах, румяных, чернооких, промолчу.

Сабантуи и гулянья я описывать боюсь:
как начну, с пути рассказа непременно я собьюсь!

Стой-ка, всё же ненароком сбился я с пути, гляди:
заголовок где-то сзади, суть рассказа — впереди!

Потерпи ещё немного, о читатель, расскажу:
вспомню милую деревню — тотчас я с ума схожу.

III

Говорят, в лесах дремучих зверя разного не счесть:
волки есть и есть медведи, лис — разбойник рыжий — есть.

Ёж и заяц, лось и белка попадаются в лесу:
то ли встретишь, как походишь день с ружьишком на весу!

Говорят ведь, в тёмной чаще, в непролазной хвойной мгле
нечисть водится лесная — албасты и шурале.

Мудрено ль, конца и края заповедной пуще нет:
не такими чудесами удивлял нас белый свет!

IV

Вот об этом два-три слова, коль позволите, скажу,
вязь узорную созвучий по привычке вам свяжу.

Лунным вечером чудесным юный Парень из села
по дрова поехал — в чащу путь-дорога завела.

На поляну он заехал, тотчас поднял в чаще стук:
стал заваливать лесину — топоришком тук да тук!

Как случается обычно, ночь прохладною была,
пташки-мошки замолчали, тишина в лесу легла.

Месяц, тени на поляне, только Парень делу рад,
позабыл где лево-право, щепки в стороны летят!

Отдохнуть едва собрался: пот ручьём, топор в руке —
ба! чудные чьи-то вопли слышит он невдалеке.

Обомлел бедняк, не знает: побежать, ничком упасть?
Ничего понять не может — незнакомая напасть.

Кто пред ним? Беглец-острожник? Оборотень?
Кто пред ним? С кем несчастный повстречался, не с шайтаном ли самим?

Нос покатый и горбатый, мордой точно лось, ей-ей,
руки-ноги узловаты, словно из кривых корней,

вглубь посаженные очи голубым горят огнём:
не удержишь душу в теле где там ночью — ясным днём!

Если б не босой да тощий — человек совсем на вид,
вышиной со средний палец рог во лбу его сидит.

Очень тонкие, прямые пальцы — только погляди,
каждый — свыше пол-аршина, страшно, Бог не приведи!

Тот на этого глазеет, этот смотрит на того.
Наконец, спросил урода дровосек: «Тебе чего?!»

— Парень, ты меня не бойся, не разбойник я, не вор,
путь вовек не заступаю, не про то мой разговор.

Мой обычай: человека я до смерти щекочу.
Не подумай, что пугаю, я от радости кричу.

Пальцы видишь — для щекотки словно созданы они,
многих смехом уморил я — золотые были дни!

Подойди, дружок мой, ближе, отрешись от всех забот,
поиграй со мной в щекотку — кто кого пересмеёт?

— Ладно, ладно, поиграем, видно, так уж суждено,
только, если ты не против, есть условие одно…

— Говори скорей, что надо, человечек, пожалей,
всё исполню непременно, поиграть бы поскорей!

— Вот условие, послушай: здоровенное бревно —
вот оно — не расколол я, да теперь уж всё равно.

Подсоблю я, ты же сможешь очень крепко удружить,
коли ты бревно поможешь на телегу уложить.

Вбил я в комель клин дубовый, не спеши, не суетись,
за бревно, овца лесная, возле клина ухватись!

Шурале не возражает, сразу хитрость не видна,
косолапо ковыляя, он доплёлся до бревна,

сунул пальцы в щель у клина,— ты увидел наконец,
о читатель, что задумал дровосек мой удалец!

Оглядел телегу Парень, ходит, словно здесь один,
после обухом легонько стал постукивать о клин…

Шурале не шелохнётся, сунул пальцы и сидит,
важно выкатив глазищи, на топор и не глядит,

Парень стукает тихонько, не трудясь, не тратя сил…
Раскачался клин и выпал — дурню пальцы защемил!

Шурале, попав в ловушку, взвыл от боли, стал орать,
всех сородичей и братьев на подмогу созывать,

только рваться бесполезно, сам злодей впросак попал,
извиняется и хнычет, тихим, вежливеньким стал…

— Отпусти, избавь от боли, поклянусь тебе душой —
никого теперь не трону из родни твоей большой!

Вместе с ней в любой чащобе будешь лучшим гостем ты,
никого из вас не тронут ни упырь, ни албасты.

Отпусти меня на волю, много ль выгоды во зле,
что за прок ты, Парень, видишь в смертных муках Шурале?!

Горемыка воет воем, рвётся, крутит головой.
Увязал хитрец дровишки, собирается домой.

За узду рукою взялся, знать не знает никого,
вопли, жалобы нисколько не касаются его…
 
— Ты слыхал о милосердье? Парень, Бога не гневи,
погоди, хоть напоследок имя, имя назови!

Коль до завтра не скончаюсь, душу в теле удержу,
про обманщика с лошадкой всё собратьям расскажу…

— Что ж, узнай, меня с рожденья прозывают Годназад.
Как зовут старшого брата, крепко помни, младший брат!

Шурале орёт и рвётся, волочит своё бревно,
местью он горит, да только Парня след простыл давно!

Ходит, ноет:
— Пальцам больно, прищемил их Годназад,
ай, умру, беда какая, жизни я своей не рад!

Поутру лесная нечисть принялась его ругать:
— Спятил ты, совсем рехнулся, не дал ночью нам поспать!

Не ори, кричат, несчастный, да когда ты в ум придёшь?!
Год назад беда случилась, что ж, дурак, теперь орёшь!
 

(Источник: Тукай Г. Незабываемое время: Стихотворения для детей, сказки в стихах, автобиографическая повесть/Габдулла Тукай. – Казань: Магариф, 2006. – 207 с.).

Оригинал стихотворения на татарском:

Габдулла Тукай. Шүрәле

I

Нәкъ Казан артында бардыр бер авыл — Кырлай диләр;
Җырлаганда көй өчен «тавыклары җырлай» диләр.

Гәрчә анда тугъмасам да, мин бераз торган идем,
Җирне әз-мәз тырмалап, чәчкән идем, урган идем.

Ул авылның, — һич онытмыйм, — һәр ягы урман иде,
Ул болын, яшел үләннәр хәтфәдән юрган иде.

Зурмы? – дисәң, зур түгелдер, бу авыл бик кечкенә,
Халкының эчкән суы бик кечкенә — инеш кенә.

Анда бик салкын вә бик эссе түгел, урта һава,
Җил дә вактында исеп, яңгыр да вактында ява.

Урманында кып-кызыл кура җиләк тә җир җиләк;
Күз ачып йомганчы, һичшиксез, җыярсың бер чиләк.

Бик хозур! Рәт-рәт тора, гаскәр кеби, чыршы, нарат;
Төпләрендә ятканым бар, хәл җыеп, күккә карап.

Юкә, каеннар төбендә кузгалаклар, гөмбәләр
Берлә бергә үсә аллы-гөлле гөлләр, гонҗәләр.

Ак, кызыл, ал, сап-сары, зәңгәр, яшелдән чәчкәләр;
Һәр тарафка тәмле исләр чәчкәли бу чәчкәләр.

Үпкәлиләр чәчкәләрне төрле төсле күбәләк–
ләр килеп, киткән булып, тагын да шунда чүгәләп.

Бервакыт чук-чук итеп сайрый Ходайның кошлары;
Китә җаннарны кисеп, ярып садаи хушлары.

Монда бульварлар, клуб һәм танцевальня, цирк та шул;
Монда оркестр, театрлар да шул, концерт та шул.

Зур бу урман: читләре күренмидер, диңгез кеби,
Биниһая, бихисаптыр, гаскәри Чыңгыз кеби.

Кылт итеп искә төшәдер намнары, дәүләтләре
Карт бабайларның, моны күрсәң, бөтен сауләтләре.

Ачыла алдында тарихтан театр пәрдәсе:
Аһ! дисең, без ник болай соң? Без дә Хакның бәндәсе.

II

Җәй көнен яздым бераз; язмыйм әле кыш, көзләрен,
Алсу йөзле, кара кашлы, кара күзле кызларын.

Бу авылның мин җыен, мәйдан, сабаны туйларын
Язмыймын куркып, еракларга китәр дип уйларым...

Тукта, мин юлдин адашканмын икән бит, күр әле,
Әллә ник истән дә чыккан, сүз башым бит – «Шүрәле».

Аз гына сабрит әле, и кариэм! хәзер язам;
Уйласам аулымны, гакълымнан да мин хәзер язам.

III

Билгеле, бу кап-кара урманда һәр ерткыч та бар,
Юк түгел аю, бүре; төлке — җиһан корткыч та бар.

Һәм дә бар монда куян, әрлән, тиен, йомран, поши,
Очрата аучы булып урманда күп йөргән кеше.

Бик куе булганга, монда җен-пәриләр бар диләр,
Төрле албасты, убырлар, шүрәлеләр бар диләр,

Һич гаҗәп юк, булса булыр, — бик калын, бик күп бит ул;
Күктә ни булмас дисең, — очсыз-кырыйсыз күк бит ул!

IV

Шул турыдан аз гына — биш-алты сүз сөйлим әле,
Гадәтемчә аз гына җырлыйм әле, көйлим әле.

Бик матур бер айлы кичтә бу авылның бер Җегет
Киткән урманга утынга, ялгызы бер ат җигеп.

Тиз барып җиткән Җегет, эшкә тотынган баргач ук,
Кисә башлаган утынны балта берлән тук та тук!

Җәйге төннең гадәтенчә төн бераз салкын икән;
Барча кош-корт йоклаган булганга, урман тын икән.

Шундый тын, яхшы һавада безнең утынчы исә
Алны-артны, уңны-сулны белмичә, утын кисә.

Балтасы кулда, Җегет эштән бераз туктап тора;
Тукта, чү! Ямьсез тавышлы әллә нәрсә кычкыра.

Сискәнеп, безнең Җегет катып кала аягүрә,
Аңламастан, каршысында әллә нинди «ят» күрә.

Нәрсә бу? Качкынмы, җенме? Йә өрәкме, нәрсә бу?
Кот очарлык, бик килешсез, әллә нинди нәрсә бу!

Борыны кәп-кәкре — бөгелгәндер тәмам кармак кеби;
Төз түгел куллар, аяклар да — ботак-тармак кеби.

Ялтырый, ялт-йолт киләдер эчкә баткан күзләре,
Кот очар, күрсәң әгәр, төнлә түгел — көндезләре.

Яп-ялангач, нәп-нәзек, ләкин кеше төсле үзе;
Урта бармак буйлыгы бар маңлаенда мөгезе.

Кәкре түгелдер моның бармаклары — бик төз төзен,
Тик килешсез — һәрбере дә ярты аршыннан озын.

V

Бик озак торгач карашып, күзне күзгә нык терәп,
Эндәшә батыр утынчы: «Сиңа миннән ни кирәк?»

— Бер дә шикләнмә, Җегет, син; мин карак-угъры түгел,
Юл да кисмимен, шулай да мин бигүк тугъры түгел.

Гадәтем: ялгыз кешеләрне кытыклап үтерәм;
Мин әле, күргәч сине, шатланганымнан үкерәм.

Тик кытыкларга яралгандыр минем бармакларым;
Булгалыйдыр көлдереп адәм үтергән чакларым.

Кил әле, син дә бераз бармакларыңны селкет, и
Яшь Җегет! Килче, икәү уйныйк бераз кети-кети.

—  Яхшы, яхшы, сүз дә юктыр, мин карышмый уйныймын.
Тик сине шартымга күнмәссең диеп мин уйлыймын.

—  Нәрсә шартың, сөйлә, и бичара адәмчеккенәм?
Тик тизүк уйныйкчы, зинһар, нәрсә кушсаң да күнәм.

—  Сөйлием шартымны сиңа, яхшы тыңлап тор: әнә
Шунда бар ич бик озын һәм бик юан бер бүрәнә.

Мин дә көч-ярдәм бирермен: әйдә, иптәш, кузгалыйк,
Шул агачны бергә-бергә ушбу арбага салыйк.

Бүрәнәнең бер очында бар әчелгән ярыгы,
Шул җиреннән нык кына син тот, и урман сарыгы!

Бу киңәшкә Шүрәле дә күнде, килмичә кире,
Китте кушкан җиргә, атлап адымын ире-ире;

Куйды  илтеп аузын әчкән бүрәнәгә бармагын,—
Кариэм, күрдеңме инде яшь Җегетнең кармагын!

Суккалыйдыр балта берлән кыстырылган чөйгә бу,
Хәйләсене әкрен-әкрен китерәдер көйгә бу.

Шүрәле тыккан кулын — селкенмидер, кузгалмыйдыр,
Белми инсан хәйләсен — һич балтага күз салмыйдыр.

Суккалый торгач, ахырда чөй чыгып,  бушап китеп,
Шүрәленең бармагы калды кысылды шап итеп.

Сизде эшне Шүрәле дә: кычкыра да бакыра,
Сызлана һәм ярдәменә шүрәлеләр чакыра.

Хәзер инде Шүрәле безнең Җегеткә ялына,
Тәүбә итә эшләреннән, изгелеккә салына:

— Син бераз кызган мине, коткарчы, и адәм генәм;
Мондин ары үзеңә, угълыңа, нәслеңгә тимәм.

Башкалардан да тидермәм, ул  минем дустым диеп,
Аңгар урманда йөрергә мин үзем куштым, диеп.

Бик авырта кулларым, дустым, җибәр, зинһар, җибәр; —
Шүрәлене рәнҗетүдән нәрсә бар сиңа, ни бар?

Тибрәнә дә йолкына, бичара гакълыннан шаша;
Шул арада яшь Җегет өйгә китәргә маташа.

Ат башыннан тоткан ул, бу Шүрәлене белми дә;
Ул моның фөрьядларын асла колакка элми дә.

— И Җегет, һич юк икәндер мәрхәмәт хиссең синең;
Әйтче, зинһар, мәрхәмәтсез! Кем син? Исмең кем синең?

Иртәгә килгәнче дустлар тәндә җаным торса гәр,
Шул фәлән атлы кеше кысты диермен сорсалар.

—  Әйтсәм әйтим, син белеп кал: чын атым Былтыр минем.
Бу Җегет абзаң булыр бу, бик белеп тор син, энем!

Шүрәле фөрьяд итәдер; аудан ычкынмак була
Һәм дә, ычкынгач, Җегеткә бер-бер эш кылмак була.

Кычкыра: «Кысты, харап итте явыз Былтыр мине,
Аһ, үләм бит, бу бәладән кем килеп йолкыр мине?»

Иртәгесен шүрәлеләр бу фәкыйрьне тиргиләр:
—  Син җүләрсең, син котырган, син тилергәнсең, — диләр.

Әйтәләр: «Кычкырма син, тиз яхшылык берлән тыел!
И җүләр! Кысканга былтыр, кычкыралармы быел!?»

Гонҗә — ачылып җитмәгән чәчәк.
Садаи хуш — ягымлы тавыш.
Нам — исем.
Сауләт — батырлык.
Сабрит — сабыр ит.
Кариэм — укучым.
Инсан — кеше.
Фөрьяд — зарланып елау.
Асла — һич тә.

(«Шүрәле». «3нче дәфтәр»дә (1907) басылган. Ахырында шагыйрь мондый аңлатма бирә:
«Мин бу «Шүрәле» хикәясен Пушкин вә Лермонтовларның шундый авыл җирендә сөйләнгән хыялый хикәяләрне язуына истинадән (таянып) яздым. Өмид юк түгел әле: бара торгач, үз арамыздан маһир рәссамнар чыгып, шүрәленең кәкре борын, озын бармак, мөгезле башларын һәм дә кулы кысылуларын, шул тасвир кыйлынган урманнарны – һәммәсен тәрсим кылып (рәсемгә төшереп) чыгарырлар. Авыл җирендәге хыялый хикәяләрнең һәммәсен язып чыгу файдадан башка бернәрсә дә булмас зан идәрем. Гъ.Т.» Текст «3нче дәфтәр»дән (1907; 1909) алынган.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.: шигъри әсәрләр (1904–1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).