Габдулла Тукай. Шурале (Перевод Венеры Думаевой-Валиевой)

Есть деревня под Казанью, называется Кырлай,
Голосистей, чем в Кырлае, кур не знал мой отчий край.
Родом я не из Кырлая, но живал там в старину,
Бороню, бывало, землю и посею, и пожну.
Помню я, вокруг деревни чёрный лес стоял стеной,
Луг и поле, словно бархат, расстилались предо мной.
Велика ли деревенька? – Нет, совсем невелика.
Питьевой водою служит ей вода из родника.
Там ни холодно, ни жарко, ровный воздух круглый год,
Ветер вовремя подует, дождик вовремя пойдёт.
От малины, земляники всё вокруг пестрым-пестро,
Оглянуться не успеешь, ягод полное ведро.
Красота! Стоят рядами ели, сосны, как войска,
Я копил под ними силы, лёжа глядя в облака.
Под берёзой и осиной тут и там находишь ты
Гриб, щавель, бутон закрытый и раскрытые цветы.
Аромат на всю округу, и какого только нет
Среди них – лиловый, жёлтый, синий, красный, белый цвет!
Соревнуется с цветами пёстрых бабочек базар,
Прилетают, улетают, вновь садятся, пьют нектар.
Словно пенье птичек рая раздаётся вдруг порой,
Сердце сладко обмирает, и трепещешь всей душой.
Тут тебе бульвар, оркестр и театр, и концерт,
Цирковое представленье, танцевальня и балет.
Точно войско Чингисхана, тыщеглавый великан,
Без конца и без начала – лес, как море-океан.
И встают перед глазами наших дедов времена,
Вспоминается их слава, государства, имена.
Будто занавес на сцене весь открылся, наконец,
Думаешь: что с нами стало? Ведь и нас любил Творец.

II

Описал немного лето, осень, зиму – погожу,
Ясноликих, чернооких дев пока не опишу.
Сабантуй весёлый, скачки или праздничный майдан
Заведут меня далёко, коль себе я волю дам.
Э, да я уже отвлёкся, вспомнив игры на селе.
Что, постой, бишь, написал я в первой строчке? – «Шурале».
Погоди, мой друг, терпенье, начинаю, наконец,
Только вспомню о деревне, ум теряю я вконец.

III

Если лес такой дремучий и запутанный, как здесь,
В нём, вестимо, волки, лисы, кровожадный хищник есть.
Есть медведь, не без медведя. Там охотнику пришлось
Не однажды встретить зайца, выходил навстречу лось.
Есть в лесу таком, однако, даже нечисть, говорят,
Черти, оборотни, леший, шурале есть, говорят.
Как не быть? Ведь лес без края, словно сами небеса,
А на небе чего нету? Не такие чудеса!

IV

Вот об этом-то, читатель, поведу тебе сейчас
Нараспев, неторопливо я свой маленький рассказ.
Летним вечером однажды – полнолуние стоит –
Из деревни за дровами в лес отправился Джигит.
Звёзды на небе сверкают, лошадь резвая бежит,
Тут рукой подать до леса, вот уже в лесу Джигит.
Огляделся. До чего же хорошо и тихо тут!
Сразу взялся за работу, топором он тук да тук.
Знает дело, ни направо, ни налево не глядит,
За работой незаметно время быстрое летит.
Дышит грудь легко, свободно, ночь прохладою бодрит,
С топором в руке недолго переводит дух Джигит.
Чу! Вдруг чей-то голос резкий раздаётся в тишине,
Передёрнувши плечами, с непривычки, как во сне,
Дровосек застыл на месте, весь внимание и слух,
Видит пред собою нечто: то ли беглый, то ли дух.
Может, оборотень? Щерит на Джигита чёрный рот.
Что это? Кто этот страшный, отвратительный урод?
Будто ветка, к подбородку нос свисает, крючковат,
Ниже редкая бородка, сам как будто сучковат.
Мечут молнии, сверкают в глубине глаза без век,
Нагишом весь, тощ и узок, с виду вроде человек.
В середине лба длиною с палец будет чёрный рог,
Никому не только ночью, днём увидеть не дай Бог.
Пальцы, правда, все прямые на кривых руках его,
Но длиннющи, с пол-аршина иль поболее того.

V

Смотрят долго друг на друга. Не моргнув, Джигит глядит.
– Кто такой? Чего ты хочешь? – говорит тогда Джигит.
– Ты не бойся, человече, не разбойник я, не вор,
Не скажу, что я безгрешен, так привык я с давних пор:
Одинокого до смерти я в лесу защекочу,
Это я тебя увидел и от радости кричу.
Покажи-ка свои пальцы, ну, иди ко мне, иди
И давай скорей сыграем мы с тобой в кити-кити.
– Что ж, давай, не возражаю, только должен наперёд
Ты мою исполнить волю, речь о малости пойдёт.
– Говори свою заботу, человечек, буду рад
Я исполнить всё немедля. Торопись же, говорят!
– Коль согласен на условие, послушай, вот оно:
Видишь ты вон то большое, то еловое бревно?
Окажу тебе подмогу, я не спорю, так и быть,
Только должен на телегу то бревно ты положить.
Чтоб тебе сподручней было, на твоём конце есть щель,
За неё берись, к телеге мы вдвоём подтащим ель.
Всё ли понял? Ну, не мешкай, становись, лесной баран!
Шурале исполнил точно тот приказ, который дан:
Вставил десять своих пальцев в пасть открытую бревна,
Наконец, тебе, читатель, дровосека мысль видна.
В то бревно с раскрытой щелью был Джигитом клин забит,
По нему-то потихоньку топором стучит Джигит.
Понемногу в исполненье он приводит хитрый план,
Шурале стоит покорно и не мыслит про обман.
От ударов всё свободней и свободней звонкий клин,
Отскочил и – хвать! – зажаты десять пальцев как один.
Наконец-то понял шутку, взвыл от боли Шурале
И на помощь призывает к себе братьев-шурале.
Как святой, взмолился, просит: “Ты, батыр, меня прости,
Пожалей меня, приятель, ради Бога отпусти.
Я клянусь тебе: отныне, о всесильный человек!
Знай, в лесу не трону пальцем никого из вас вовек,
Весь твой род, детей и внуков, да и только ли я сам,
Никому в лесу другому я в обиду вас не дам.
Накажу своим: не троньте, это, мол, мои друзья,
Знайте, мол, что сам по лесу разрешил ходить им я.
А теперь пусти, довольно я наказан, видит Бог,
И велик ли от страданий шурале батыру прок?”
Извивается, бедняга, весь исходит маетой,
А тем временем Джигит наш собирается домой.
На мольбы и причитанья даже ухом не ведёт,
Держит лошадь за уздечку и выводит наперёд.
Видя тут такое дело, Шурале и говорит:
– До чего же бессердечный и жестокий ты, Джигит!
На прощание хотя бы имя мне свое открой,
Если буду жив до завтра, и сюда на голос мой
Шурале-мои собратья выручать меня придут,
Спросят, кто меня обидел, буду знать хоть, как зовут.
– Так и быть, скажу, пожалуй, – говорит ему смельчак,
Летось будет моё имя. Понял? Ладно, коли так.
Я твой брат старшой, запомни. Ну, братишка, будь здоров,
Небось долго не забудешь. – И с тем словом был таков.
Пуще прежнего стенает, причитая, Шурале,
То взывает к состраданью, то грозится, сам в петле.
– Прищемил мне пальцы Летось, погубил злодей меня,
Помогите, пропадаю, доля горькая моя!
Шурале сбежались утром, ну, беднягу укорять:
– Сумашедший, бестолковый! Долго ль будешь ты кричать?
Замолчи, совсем рехнулся, больно крик твой нехорош,
Прищемили в прошлом годе, что ж ты в нынешнем орёшь?

(«Шурале» – напечатано в сборнике «Третья тетрадь» Г.Тукая в 1907 году. Внизу, под поэмой: «Для сведения: Эту сказку «Шурале» я написал по образцу Пушкина и Лермонтова на основе сказок, придуманных в деревне народом…Гъ. Т.». Эта поэтическая сказка, безусловно, является бесценным даром поэта своему народу и вот уже 100 лет является символом культурной жизни Татарстана.
(Источник: Избранное/Габдулла Тукай; Перевод с татарского В.С.Думаевой-Валиевой. — Казань: Магариф, 2006. — 239 с.)).

Оригинал стихотворения на татарском:

Габдулла Тукай. Шүрәле

I

Нәкъ Казан артында бардыр бер авыл — Кырлай диләр;
Җырлаганда көй өчен «тавыклары җырлай» диләр.

Гәрчә анда тугъмасам да, мин бераз торган идем,
Җирне әз-мәз тырмалап, чәчкән идем, урган идем.

Ул авылның, — һич онытмыйм, — һәр ягы урман иде,
Ул болын, яшел үләннәр хәтфәдән юрган иде.

Зурмы? – дисәң, зур түгелдер, бу авыл бик кечкенә,
Халкының эчкән суы бик кечкенә — инеш кенә.

Анда бик салкын вә бик эссе түгел, урта һава,
Җил дә вактында исеп, яңгыр да вактында ява.

Урманында кып-кызыл кура җиләк тә җир җиләк;
Күз ачып йомганчы, һичшиксез, җыярсың бер чиләк.

Бик хозур! Рәт-рәт тора, гаскәр кеби, чыршы, нарат;
Төпләрендә ятканым бар, хәл җыеп, күккә карап.

Юкә, каеннар төбендә кузгалаклар, гөмбәләр
Берлә бергә үсә аллы-гөлле гөлләр, гонҗәләр.

Ак, кызыл, ал, сап-сары, зәңгәр, яшелдән чәчкәләр;
Һәр тарафка тәмле исләр чәчкәли бу чәчкәләр.

Үпкәлиләр чәчкәләрне төрле төсле күбәләк–
ләр килеп, киткән булып, тагын да шунда чүгәләп.

Бервакыт чук-чук итеп сайрый Ходайның кошлары;
Китә җаннарны кисеп, ярып садаи хушлары.

Монда бульварлар, клуб һәм танцевальня, цирк та шул;
Монда оркестр, театрлар да шул, концерт та шул.

Зур бу урман: читләре күренмидер, диңгез кеби,
Биниһая, бихисаптыр, гаскәри Чыңгыз кеби.

Кылт итеп искә төшәдер намнары, дәүләтләре
Карт бабайларның, моны күрсәң, бөтен сауләтләре.

Ачыла алдында тарихтан театр пәрдәсе:
Аһ! дисең, без ник болай соң? Без дә Хакның бәндәсе.

II

Җәй көнен яздым бераз; язмыйм әле кыш, көзләрен,
Алсу йөзле, кара кашлы, кара күзле кызларын.

Бу авылның мин җыен, мәйдан, сабаны туйларын
Язмыймын куркып, еракларга китәр дип уйларым...

Тукта, мин юлдин адашканмын икән бит, күр әле,
Әллә ник истән дә чыккан, сүз башым бит – «Шүрәле».

Аз гына сабрит әле, и кариэм! хәзер язам;
Уйласам аулымны, гакълымнан да мин хәзер язам.

III

Билгеле, бу кап-кара урманда һәр ерткыч та бар,
Юк түгел аю, бүре; төлке — җиһан корткыч та бар.

Һәм дә бар монда куян, әрлән, тиен, йомран, поши,
Очрата аучы булып урманда күп йөргән кеше.

Бик куе булганга, монда җен-пәриләр бар диләр,
Төрле албасты, убырлар, шүрәлеләр бар диләр,

Һич гаҗәп юк, булса булыр, — бик калын, бик күп бит ул;
Күктә ни булмас дисең, — очсыз-кырыйсыз күк бит ул!

IV

Шул турыдан аз гына — биш-алты сүз сөйлим әле,
Гадәтемчә аз гына җырлыйм әле, көйлим әле.

Бик матур бер айлы кичтә бу авылның бер Җегет
Киткән урманга утынга, ялгызы бер ат җигеп.

Тиз барып җиткән Җегет, эшкә тотынган баргач ук,
Кисә башлаган утынны балта берлән тук та тук!

Җәйге төннең гадәтенчә төн бераз салкын икән;
Барча кош-корт йоклаган булганга, урман тын икән.

Шундый тын, яхшы һавада безнең утынчы исә
Алны-артны, уңны-сулны белмичә, утын кисә.

Балтасы кулда, Җегет эштән бераз туктап тора;
Тукта, чү! Ямьсез тавышлы әллә нәрсә кычкыра.

Сискәнеп, безнең Җегет катып кала аягүрә,
Аңламастан, каршысында әллә нинди «ят» күрә.

Нәрсә бу? Качкынмы, җенме? Йә өрәкме, нәрсә бу?
Кот очарлык, бик килешсез, әллә нинди нәрсә бу!

Борыны кәп-кәкре — бөгелгәндер тәмам кармак кеби;
Төз түгел куллар, аяклар да — ботак-тармак кеби.

Ялтырый, ялт-йолт киләдер эчкә баткан күзләре,
Кот очар, күрсәң әгәр, төнлә түгел — көндезләре.

Яп-ялангач, нәп-нәзек, ләкин кеше төсле үзе;
Урта бармак буйлыгы бар маңлаенда мөгезе.

Кәкре түгелдер моның бармаклары — бик төз төзен,
Тик килешсез — һәрбере дә ярты аршыннан озын.

V

Бик озак торгач карашып, күзне күзгә нык терәп,
Эндәшә батыр утынчы: «Сиңа миннән ни кирәк?»

— Бер дә шикләнмә, Җегет, син; мин карак-угъры түгел,
Юл да кисмимен, шулай да мин бигүк тугъры түгел.

Гадәтем: ялгыз кешеләрне кытыклап үтерәм;
Мин әле, күргәч сине, шатланганымнан үкерәм.

Тик кытыкларга яралгандыр минем бармакларым;
Булгалыйдыр көлдереп адәм үтергән чакларым.

Кил әле, син дә бераз бармакларыңны селкет, и
Яшь Җегет! Килче, икәү уйныйк бераз кети-кети.

—  Яхшы, яхшы, сүз дә юктыр, мин карышмый уйныймын.
Тик сине шартымга күнмәссең диеп мин уйлыймын.

—  Нәрсә шартың, сөйлә, и бичара адәмчеккенәм?
Тик тизүк уйныйкчы, зинһар, нәрсә кушсаң да күнәм.

—  Сөйлием шартымны сиңа, яхшы тыңлап тор: әнә
Шунда бар ич бик озын һәм бик юан бер бүрәнә.

Мин дә көч-ярдәм бирермен: әйдә, иптәш, кузгалыйк,
Шул агачны бергә-бергә ушбу арбага салыйк.

Бүрәнәнең бер очында бар әчелгән ярыгы,
Шул җиреннән нык кына син тот, и урман сарыгы!

Бу киңәшкә Шүрәле дә күнде, килмичә кире,
Китте кушкан җиргә, атлап адымын ире-ире;

Куйды  илтеп аузын әчкән бүрәнәгә бармагын,—
Кариэм, күрдеңме инде яшь Җегетнең кармагын!

Суккалыйдыр балта берлән кыстырылган чөйгә бу,
Хәйләсене әкрен-әкрен китерәдер көйгә бу.

Шүрәле тыккан кулын — селкенмидер, кузгалмыйдыр,
Белми инсан хәйләсен — һич балтага күз салмыйдыр.

Суккалый торгач, ахырда чөй чыгып,  бушап китеп,
Шүрәленең бармагы калды кысылды шап итеп.

Сизде эшне Шүрәле дә: кычкыра да бакыра,
Сызлана һәм ярдәменә шүрәлеләр чакыра.

Хәзер инде Шүрәле безнең Җегеткә ялына,
Тәүбә итә эшләреннән, изгелеккә салына:

— Син бераз кызган мине, коткарчы, и адәм генәм;
Мондин ары үзеңә, угълыңа, нәслеңгә тимәм.

Башкалардан да тидермәм, ул  минем дустым диеп,
Аңгар урманда йөрергә мин үзем куштым, диеп.

Бик авырта кулларым, дустым, җибәр, зинһар, җибәр; —
Шүрәлене рәнҗетүдән нәрсә бар сиңа, ни бар?

Тибрәнә дә йолкына, бичара гакълыннан шаша;
Шул арада яшь Җегет өйгә китәргә маташа.

Ат башыннан тоткан ул, бу Шүрәлене белми дә;
Ул моның фөрьядларын асла колакка элми дә.

— И Җегет, һич юк икәндер мәрхәмәт хиссең синең;
Әйтче, зинһар, мәрхәмәтсез! Кем син? Исмең кем синең?

Иртәгә килгәнче дустлар тәндә җаным торса гәр,
Шул фәлән атлы кеше кысты диермен сорсалар.

—  Әйтсәм әйтим, син белеп кал: чын атым Былтыр минем.
Бу Җегет абзаң булыр бу, бик белеп тор син, энем!

Шүрәле фөрьяд итәдер; аудан ычкынмак була
Һәм дә, ычкынгач, Җегеткә бер-бер эш кылмак була.

Кычкыра: «Кысты, харап итте явыз Былтыр мине,
Аһ, үләм бит, бу бәладән кем килеп йолкыр мине?»

Иртәгесен шүрәлеләр бу фәкыйрьне тиргиләр:
—  Син җүләрсең, син котырган, син тилергәнсең, — диләр.

Әйтәләр: «Кычкырма син, тиз яхшылык берлән тыел!
И җүләр! Кысканга былтыр, кычкыралармы быел!?»

Гонҗә — ачылып җитмәгән чәчәк.
Садаи хуш — ягымлы тавыш.
Нам — исем.
Сауләт — батырлык.
Сабрит — сабыр ит.
Кариэм — укучым.
Инсан — кеше.
Фөрьяд — зарланып елау.
Асла — һич тә.

(«Шүрәле». «3нче дәфтәр»дә (1907) басылган. Ахырында шагыйрь мондый аңлатма бирә:
«Мин бу «Шүрәле» хикәясен Пушкин вә Лермонтовларның шундый авыл җирендә сөйләнгән хыялый хикәяләрне язуына истинадән (таянып) яздым. Өмид юк түгел әле: бара торгач, үз арамыздан маһир рәссамнар чыгып, шүрәленең кәкре борын, озын бармак, мөгезле башларын һәм дә кулы кысылуларын, шул тасвир кыйлынган урманнарны – һәммәсен тәрсим кылып (рәсемгә төшереп) чыгарырлар. Авыл җирендәге хыялый хикәяләрнең һәммәсен язып чыгу файдадан башка бернәрсә дә булмас зан идәрем. Гъ.Т.» Текст «3нче дәфтәр»дән (1907; 1909) алынган.
(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.: шигъри әсәрләр (1904–1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл. Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).